Menu Close

Vaccins maken vrouw immuun voor zaadcel

Wanneer de voortekenen niet bedriegen, kunnen begin volgende eeuw zowel de pil als het condoom in de uitverkoop. Het onderzoek naar een vaccin als betrouwbare, gemakkelijke, goedkope en voor iedereen aanvaardbare manier van anticonceptie is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Antistoffen van het immuunsysteem blokkeren de versmelting van eicel en zaadcel. Maar weer zullen de vrouwen de lasten moeten dragen.

DE OMVANG van de wereldbevolking groeit in een duizelingwekkend tempo. Wanneer de exponentiële curve, die de ontwikkeling van het aantal mensen tot nu toe beschreef, wordt doorgetrokken naar de nabije toekomst, dringen vreselijke beelden zich op. In het jaar 2060 zou elke Wereldburger gemiddeld nog één vierkante meter aardoppervlak tot zijn beschikking hebben – een iets te ruim uitgevallen telefooncel.

Natuurlijk zal het in werkelijkheid niet zo ver komen. De vraag is alleen op welke manier de groeicijfers uiteindelijk getemd zullen worden: door oorlogen, door hongersnoden, door ziekten of dankzij geboortebeperking.

Zij die hopen dat de laatste methode uiteindelijk succesvol genoeg zal blijken, hebben nog maar weinig redenen voor dat optimisme. Het bestaande ruime arsenaal van geboortebeperkende middelen, waaronder de anticonceptiepil, het condoom, het pessarium en niet te vergeten de periodieke onthouding, zet in het grootste deel van de wereld nog niet veel zoden aan de dijk.

Voordelen

Sommige onderzoekers hebben daarom hun hoop gevestigd op een vaccin dat de geboorte van nieuwe wereldburgers kan voorkomen. Een dergelijke ‘inenting’ tegen zwangerschap zou enkele grote voordelen in zich verenigen.

In het ideale geval zou één injectie met het vaccin voor lange tijd – maar niet voor altijd – zwangerschappen voorkomen, zonder dat telkens nieuwe pillen hoeven te worden ingenomen of nieuwe condooms gekocht en aangebracht. Dankzij moderne biotechnologische productiemethoden zou de kostprijs relatief laag kunnen blijven, zodat het ook voor ontwikkelingslanden betaalbaar wordt. De vaccinatie zelf zou bovendien door iedereen kunnen worden uitgevoerd die een injectiespuit kan hanteren.

Onder toezicht van de Wereldgezondheidsorganisatie is het eerste experiment niet een vaccin op menselijke proefpersonen dan ook al gestart. In India en Australië worden vrouwen zo ingeënt, dat hun lichaam antistoffen produceert tegen een hormoon afkomstig van enkele dagen oude embryo’s. Dat hormoon zorgt er normaal gesproken voor dat het embryo, zodra het na de dagen durende tocht door de eileider in de baarmoeder arriveert, een gespreid bedje aantreft. Wanneer de door het immuunsysteem gemaakte antistoffen zich hechten aan het hormoon, wordt dat in zijn werking geblokkeerd. Daardoor kan het embryo zich niet innestelen, en sterft af. Het geteste vaccin kan nog het best vergeleken worden met een ingebouwde ‘morning-after-pil’: er vindt wel degelijk bevruchting plaats, maar het jonge embryo sterft een vroegtijdige dood. Om die reden zal het vaccin dan ook niet op een grote populariteit hoeven te rekenen.

Antistoffen

In Washington presenteerden enkele wetenschappers vorige maand onderzoek dat uitzicht biedt op een vaccin dat ook de bevruchting kan voorkomen. Via actieve immunisatie’ laten zij het lichaam zelf antistoffen produceren, die zich stevig hechten aan belangrijke bouwstenen van eicellen of zaadcellen. Op die manier willen zij het onmogelijk maken dat beide celsoorten contact met elkaar leggen, en zo de versmelting tot een nieuw embryo voorkomen.

Een van de grootste hobbels die de onderzoekers moeten nemen, is te voorkomen dat het immuunsysteem naast antistoffen ook speciale afweercellen of killer-cellen maakt, die de eigen ei- of zaadcellen niet zozeer blokkeren maar volledig vernietigen. Wanneer die massaal opduiken in de eierstokken of de zaadballen, is het vaccin in de praktijk onbruikbaar.

Een deel van de onderzoekers richt zich bij hun speurtocht op het omhulsel van de vrouwelijke eicel, ook wel zona pellucida genoemd. In deze mantel bevinden zich onder meer de eiwitten die zorgen dat contact wordt gemaakt met de kopjes van binnenkomende zaadcellen.

Toen vrouwtjesmuizen werden ingespoten met een vaccin van stukjes uit de eicelmantel, reageerde het immuunsysteem zoals verwacht met de productie van antistoffen. Daarmee bleek inderdaad het contact tussen eicel en zaadcellen te worden geblokkeerd.

Killer-cellen

Naast de antistoffen ontstonden echter ook killer-cellen, die zich tegen de eicellen in de eierstok keerden. Dat gebeurde niet wanneer, in plaats van een vaccin, kunstmatige gefabriceerde antistoffen direct bij de muizen werden ingespoten – een vorm van ‘passieve immunisatie’. Twaalf vrouwtjesmuizen kregen op deze manier antistoffen tegen het mantel-eiwit ZP3 toegediend. Negen van de twaalf raakten gedurende korte of langere tijd niet meer zwanger, zonder killercellen in de eierstokken.

Wat passieve immunisatie in de praktijk echter onbruikbaar maakt, is dat het steeds nieuwe en grote hoeveelheden kunstmatig aangemaakte antistoffen vereist. Anders dan bij toediening van een vaccin, leert het lichaam immers niet om zelf de antistoffen aan te maken. De onderzoekers hopen dan ook een fragmentje van het ZP3-eiwit te vinden, dat eenmaal ingebouwd in een vaccin wel antistoffen, maar geen killercellen doet ontstaan. Wanneer dat lukt, is de kans groot dat ook de mens zal kunnen meeprofiteren: het ZP3-eiwit bij de mens komt voor zeventig procent overeen met dat van de muis.

Konijnen

Ook bij konijnen werd succes geboekt. Daar stuitte men echter op een nieuwe complicatie. Toen dankzij antistoffen voorkomen werd dat een rustende eicel in de eierstok tot volledige rijping kwam, viel daarmee ook de remming weg die andere eicellen ervan weerhield tot rijping over te gaan. Daardoor begonnen nu vrijwel alle eicellen te rijpen, maar gingen ze door de aanwezigheid van de antistoffen allemaal te gronde. De gehele voorraad eicellen in de eierstok werd in korte tijd opgebrand, zodat het vrouwtjeskonijn voorgoed onvruchtbaar werd.

Deze wel zeer efficiënte methode is voor gebruik bij de mens minder geschikt. Daarentegen wordt wel serieus nagedacht over de mogelijkheid om huisdieren zo met een prikje, in plaats van een operatie te steriliseren.

De onderzoekers die hun zinnen hebben gezet op de mannelijke zaadcel, lijken meer succes te boeken. Een team uit het Amerikaanse Connecticut isoleerde enkele eiwitten die alleen in zaadcellen voorkomen. Eén ervan, PH20 gedoopt, is – net als ZP3 in de eicel – essentieel voor het eerste contact tussen zaadcel en eicel.

Bij 29 mannelijke Guinese biggetjes, die met een vaccin gebaseerd op het PH20-eiwit werden ingespoten, bleek de behandeling effectief: de mannetjes waren niet meer in staat om vrouwtjes zwanger te maken. Bestudering van hun zaadballen bevestigde echter een bang vermoeden: hun immuunsysteem had niet alleen de blokkerende antistoffen gevormd, maar ook de agressieve killercellen, waardoor alle zaadcellen in de zaadbal verdwenen. Weliswaar keerde ongeveer een jaar na de behandeling bij de meeste mannetjes de vruchtbaarheid terug, toch leek de methode minder geschikt voor toepassing op mensen.

Maar er lagen meer ijzers in het vuur. Wanneer niet mannetjes, maar vrouwtjes worden ingespoten met het PH20-vaccin, redeneerden de onderzoekers, kunnen de killercellen geen cellen van het eigen lichaam aanvallen – vrouwtjes hebben immers geen zaadballen.

Die redenering bleek juist. Vanaf ongeveer twee maanden na het moment dat 25 vrouwtjes met het PH20-vaccin waren ingeënt, was het contact tussen eicel en zaadcellen geblokkeerd. Geen enkel vrouwtje werd zwanger. Anderhalfjaar later was dat vermogen bij 20 van de 25 teruggekeerd.

Dat resultaat biedt perspectieven voor menselijke toepassing. Eerst zullen echter proeven bij apen moeten uitwijzen of het succes niet vooral te danken was aan het bijzonder gevoelige immuunsysteem van Guinese biggetjes.

Kapje

Onderzoekers van de universiteit van Virginia richtten intussen al hun aandacht op een ander zaadcel-eiwit, dat zij SP10 hebben genoemd. Het zit alleen in een speciaal kapje op de kop van de zaadcel, en is eveneens essentieel voor het contact tussen ei- en zaadcel.

Via moderne biotechnologische technieken werd een SP10-vaccin gefabriceerd. Na de inenting van enkele vrouwtjesbavianen, nauw verwant aan de mens, bleek hun immuunsysteem inderdaad verleid te zijn tot het maken van blokkerende antistoffen. Het zal echter nog jaren duren voor duidelijk is of, en voor hoe lang, de apen echt onvruchtbaar zijn geworden.

De onderzoekers zijn echter zo optimistisch, dat de eerste gesprekken over experimenten op menselijke proefpersonen inmiddels hebben plaatsgevonden.

Vrouwen

Als het inderdaad tot een anticonceptievaccin komt, zal dat zich waarschijnlijk niet op één, maar op meerdere schakels in het bevruchtingsproces richten. Bovendien zal het nog heel wat voeten in de aarde hebben voor is ontdekt hoe lang bij mensen de onvruchtbaarheid stand zal houden.

Eén ding is al wel duidelijk: wederom lijkt de vrouw de verantwoordelijkheid voor het voorkomen van zwangerschap te moeten dragen. Tot nu toe werd vooral succes geboekt door vrouwtjes antistoffen tegen zaadcellen te laten ontwikkelen. De kans op het ontstaan van killercellen is op die manier gering, en het kleine aantal spermacellen dat uiteindelijk de eicel bereikt is met relatief weinig antistoffen te blokkeren.

Maar wellicht is de belangrijkste overweging toch, zoals de (vrouwelijke) onderzoeker Bonny Dunbar het in Washington uitdrukte, “dat op dit punt vrouwen hun mannen nu eenmaal nooit zullen kunnen vertrouwen”.

Related Posts