Het Britse wetenschappelijke tijdschrift The Lancet publiceert morgen onderzoek waaruit zou blijken dat genetisch gemanipuleerd voedsel niet veilig is. Maar wetenschappers twisten over de vraag of dit ‘broddelwerk’ publicatie verdient.
Ruim een jaar lang zong het verhaal van Arpad Pusztai, de Britse onderzoeker die zei dat ratten ziek worden van genetisch gemanipuleerde aardappelen, rond over de wereld. Voor de een was hij een held, die op straffe van ontslag de verborgen waarheid over ‘Frankenstein-voedsel’ naar buiten bracht. Voor de ander was hij een charlatan, die op basis van broddelwerk paniek zaaide onder een door gekke koeien overgevoelig geraakt Brits publiek.
Tot ver buiten de grenzen zorgden zijn uitlatingen voor ongerustheid en opschudding — daarbij geholpen door de Britse pers, die zonder enige terughoudendheid de aanval opende op wat omschreven werd als ‘Frankenstein-voedsel’. Zoals een ongeluk in Harrisburg twintig jaar geleden het eind inluidde van de kernenergie, zo leken de ratten van Pusztai de nekslag voor een voor biotechnologie kiezende voedselindustrie.
Toch was er één belangrijk verschil: wat er precies met de ratten van Pusztai was gebeurd, was tot nu toe een goed bewaard geheim. Afgezien van een onduidelijk stapeltje documenten, door Pusztai zelf via Internet verspreid, waren zijn gegevens nooit gepubliceerd.
Aan dat spookdebat komt morgen een einde: dan drukt het Britse medisch-wetenschappelijke tijdschrift The Lancet, na zes experts te hebben geraadpleegd, de resultaten af van waarschijnlijk de meest controversi ‘eble voederproef die de wereld ooit heeft gekend.
In zijn artikel beschrijft Pusztai hoe hij groepjes van zes ratten drie soorten voedsel gaf: gewone aardappels, aardappels aangevuld met een plantaardig insecticide en aardappels die, dankzij een speciaal daartoe ingebouwd gen, uit zichzelf dat insecticide bevatten. Na tien dagen doodde Pusztai de ratten, en legde hij hun maag en darmen onder de microscoop.
Waar Pusztai bang voor was, bleek te kloppen: tussen de tweede en de derde groep ratten waren verschillen. Beide groepen hadden aardappels met insecticide gekregen, maar ratten die de genetisch gemanipuleerde variant hadden gegeten, vertoonden sporen van afweerreacties in de wand van de dunne darm. Kennelijk was iets in de techniek van de genetische manipulatie verantwoordelijk voor een deel van het schadelijke effect.
Maar in een commentaar, elders in The Lancet, vegen onderzoekers van het Wageningse Rijks-Kwaliteitsinstituut voor Land- en Tuinbouwprodukten (Rikilt) de vloer aan met Pusztais onderzoeksgegevens. Zo is het aantal proefdieren belachelijk laag, en bevatte het voedselpakket van de dieren veel te weinig eiwitten. Een overdaad aan aardappelzetmeel leidt bovendien altíjd tot korte-termijnveranderingen in het maagdarmkanaal — veranderingen die waarschijnlijk niet als ‘schade’ moeten worden uitgelegd. Mede doordat Pusztai goede controlegroepen heeft weggelaten, stellen de Wageningers ten slotte, is het onmogelijk om conclusies te trekken.
Ook hoofdredacteur Richard Horton van The Lancetontkent niet dat van het onderzoek weinig deugt. Dat zijn tijdschrift de gangbare regels schendt, en tegen het advies van sommige experts in toch tot publicatie overgaat, heeft volgens hem maar één reden: zorgen dat iedereen het werk met eigen ogen kan zien. “Publicatie mag niet worden gezien,” aldus Horton in een begeleidend commentaar, “als steun voor de claims die Pusztai eerder heeft gemaakt.”
Maar die redenering wordt niet door iedereen gedeeld. Op haar beurt is The Lancetmikpunt geworden van felle wetenschappelijke kritiek. Bijvoorbeeld van een van de geraadpleegde experts, die deze week openlijk protesteerde tegen de beslissing het werk tegen zijn zin te publiceren. “Zelfs een student zou met dit onderzoek nog geen voldoende halen,” schamperde John Pickett, landbouwonderzoeker in Hertfordshire, tegen de BBC.
En ook de eerbiedwaardige Royal Society, de Britse variant van de deftige Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, keurde de stap van The Lancetpubliekelijk af. “Publicatie in een respectabel tijdschrift geeft onderzoek een zekere authenticiteit,” aldus de Society in een verklaring. “De voorzitter zou dit artikel niet hebben gepubliceerd, omdat de inhoud bevestigt wat de Society al eerder heeft vastgesteld, namelijk dat de experimenten niet deugden.”
Niet alleen The Lancetkrijgt er deze week van langs. Het prestigieuze tijdschrift Naturedrukte deze week in alle haast een aantal ingezonden brieven af. Een opiniestuk in het vorige nummer, dat stelde dat de veiligheid van genetisch gemanipuleerd voedsel onder druk van grote bedrijven in Europa onvoldoende wordt onderzocht, was volgens de briefschrijvers ‘misleidend en onjuist’ geweest. “Hoe kon deze hotch-potch van sociologische ouwe koek en slechte wetenschap worden gepubliceerd?” schrijft Derek Burke, die negen jaar lang voorzitter was van een commissie van onafhankelijke Britse wetenschappers die samen de veiligheid van nieuwe voedingsmiddelen beoordeelden.
De affaire-Pusztai doet niet alleen de voedingsindustrie op haar grondvesten schudden: na de Britse kranten, is nu ook haar wetenschappelijke pers de koers een beetje kwijtgeraakt.