Menu Close

Verrassende wending in strijd tegen reuma

Dat het toedienen van eiwitten via het voedsel een remmende werking op het afweersysteem had, dat was al tachtig jaar bekend. Maar dat het verschijnsel benut kan worden bij de bestrijding van autoimmuunziekten, dat blijkt een eenvoudig maar daarom niet minder briljant idee. Wanneer de eerste resultaten gunstig zijn, kunnen andere uiterst ingewikkelde behandelingen tegen ziekten als reuma en Multipele sclerose wellicht weer in de kast.

IN HET BEGIN van deze eeuw deed de immunoloog Gideon Wells een opmerkelijke ontdekking. Toen hij bij Guinese biggetjes bepaalde eiwitten in het bloed spoot, reageerde hun afweerysteem – zoals het hoorde – met een felle aanval van witte bloedcellen. Maar wanneer hij de dieren voedsel gaf waarin precies dezelfde eiwitten verwerkt waren, trad geen immuunreactie op. Sterker nog: ook wanneer de eiwitten nadien alsnog in de bloedbaan werden gespoten, bleef een afweerreactie uit. Het afweersysteem van de biggetjes was ‘tolerant’ geworden voor het eiwit, nadat dat eerder via de maag het lichaam was binnengekomen.

Sinds die vroege ontdekking is het merkwaardige verschijnsel, met name in proefdieren, nog vele malen waargenomen. De toediening van eiwitten via het voedsel maakt het immuunsysteem ongevoelig voor datzelfde eiwit wanneer het in de bloedbaan terecht komt.

Verschillende verklaringen zijn in de loop der tijd naar voren gebracht. Volgens een daarvan zou het mechanisme vooral benut worden door de zogende baby. Moedermelk bevat een groot aantal witte bloedcellen van de moeder. Er zou een tolerantie worden opgebouwd om te voorkomen dat het afweersysteem van het kind in vuur en vlam raakt (het krijgt immers allemaal vreemde eiwitten binnen). Volgens verdergaande speculaties zouden kinderen die borstvoeding hebben gekregen zelfs minder allergieën ontwikkelen dan ‘fleskinderen’.

Immunologen zien het fenomeen echter vooral als een lastig verschijnsel. Inentingscampagnes in de Derde Wereld kosten veel geld en mensen, omdat de vaccins direct in het bloed gespoten moeten worden. Wanneer het met een pilletje zou kunnen, zou dat veel gemakkelijker en goedkoper zijn. Maar omdat met toediening via de maag juist het omgekeerde wordt bereikt van wat wordt gewenst – een immuunreactie wordt gedempt in plaats van opgewekt -is die weg afgesloten.

Netwerk

In de tussentijd gebeurden op andere terreinen van het immunologisch onderzoek op het oog veel opwindender dingen. Stap voor stap werd het ingewikkelde netwerk van het afweersysteem ontrafeld, en werd duidelijk hoeveel verschillende soorten cellen en stoffen betrokken zijn bij het bestrijden van ongewenste binnendringers.

Gaandeweg werd daarmee ook steeds meer bekend over die gevallen waarin dat ingewikkelde systeem haperingen vertoont. Verschillende ziektebeelden bij de mens blijken uiteindelijk terug te voeren op schadelijke activiteiten van het eigen immuunsysteem. De afweer van mensen met ‘auto-immuunziekten’, zoals ze worden genoemd, keert zich plotseling tegen een of meer soorten cellen van het eigen lichaam. De agressieve afweercellen beschouwen sommige van hun vrienden plotseling als vijand, met alle gevolgen van dien.

De naam ‘auto-immuunziekte’ is overigens verwarrend – de vlag ‘auto-allergie’ zou de lading beter dekken. De patiënten zijn niet ‘immuun’, maar meer ‘allergisch’ voor sommige van hun eigen cellen.

Auto-immuunziekten zijn er in vele soorten en maten. Bij mensen met reumatische artritis bij voorbeeld keren de witte bloedcellen – ‘lymfocyten’ – van het afweersysteem zich tegen eiwitten in het bindweefsel, zodat het langzaam maar zeker wordt afgebroken. Een type suikerziekte ontstaat wanneer op jonge leeftijd afweercellen de insuline-producerende cellen in de eigen pancreas tot vijanden bestempelen, en dus vernietigen. Een fatale infectieziekte aan de ogen, die uiteindelijk leidt tot blindheid, is te herleiden tot een heftige reactie van afweercellen op het ‘S-eiwit’ in het netvlies. En ook bij multipele sclerose, een ziekte waarbij langzaam maar zeker steeds meer plekken in het hersenweefsel worden aangetast, wijst het bewijsmateriaal steeds sterker op de betrokkenheid van een afweerreactie tegen zenuwcellen van het eigen lichaam.

Virussen

Omdat over het exacte mechanisme achter deze afweerreacties meestal niet veel bekend is, richtten de meeste behandelingsmethoden voor de ziekten zich tot nu toe op een algehele afremming van het afweersysteem. Die benadering heeft wel tot gevolg dat niet alleen de ongewenste afweerreactie wordt onderdrukt, maar ook de wèl gewenste afweerreacties tegen allerlei bacteriën en virussen. De patiënt heeft weliswaar minder last van reuma, maar loopt wel veel sneller dergelijke infecties op. Veel immunologisch onderzoek richtte zich de laatste jaren dan ook op de vraag hoe men alleen de ongewenste afweercellen zou kunnen bestrijden, en tegelijk de andere met rust laten.

Dankzij de vele mogelijkheden van de moderne biotechnologie kunnen steeds meer ingewikkelde eiwitstructuren, waaronder afweer-prikkelende ‘antigenen’ en prikkel-opvangende ‘receptoren’ precies in kaart worden gebracht. Vrijwel alle aandacht gaat tegenwoordig dan ook uit naar uiterst ingewikkelde high-tech-oplossingen. De onderzoekers proberen het immuunsysteem door kunstmatige ingrepen voor de gek te houden. Het doel is ervoor te zorgen dat de lichaamseigen, maar ongewenste afweercellen op hun beurt zélf als ziekteverwekkers’ door het immuunsysteem worden herkend.

In verschillende laboratoria in de wereld, waaronder ook die van het Academisch Ziekenhuis in Leiden, werkt men gestaag door op deze weg. De Leidse onderzoekers isoleerden inmiddels bij vier reuma-patiënten afweercellen die hun aanvallen richten op het eiwit ‘collageen’ in het bindweefsel van gewrichten. Buiten het lichaam maken de onderzoekers de schadelijke afweercellen inactief, om ze te verwerken in een vaccin dat weer bij de patiënt in het bloed wordt gespoten.

Als de verwachtingen worden bewaarheid, zal deze behandeling het immuunsysteem aanzetten om nieuwe afweercellen te maken die het hebben voorzien op de ongewenste afweercellen, zodat de laatste worden opgeruimd.

Volgens dr R.R.P. de Vries van het Academisch Ziekenhuis in Leiden is het experiment nog niet ver genoeg gevorderd om conclusies te trekken over het effect van de behandeling. Wel is intussen met genoegen vastgesteld dat de patiënten in ieder geval geen nadeel van het vaccin ondervinden.

Hoewel zeker niet zonder perspectieven, hebben deze ingewikkelde benaderingen belangrijke nadelen. Het grootste probleem is wel dat voor elke patiënt apart een vaccin geconstrueerd moet worden uit de eigen schadelijke afweercellen – aan die van een andere patiënt heeft niemand iets. Dat maakt de methode per definitie tijdrovend en uitzonderlijk duur.

Bom

Het is juist daarom dat de gedachte van enkele Amerikaanse onderzoekers, begin deze maand naar buiten gebracht in het weekblad Science, in de wereld der immunologen is ingeslagen als een bom. Zij kregen het verbazend eenvoudige, maar daarom niet minder geniale idee, om de kennis over via de maag toegediende eiwitten toe te passen op de bestrijding van auto-immuunziekten. Wanneer in het voedsel verwerkte eiwitten leiden tot ‘tolerantie’ voor die eiwitten in het bloed, moet het ook mogelijk zijn de afweerreactie tegen lichaamseigen eiwitten te verminderen door die eiwitten via het maag-darmkanaal toe te dienen, redeneerden de onderzoekers.

Zij namen de proef op de som met ratten lijdend aan een kunstmatig opgewekte auto-immuunziekte, experimentele allergische encefalomyelitis (EAE): wanneer ratten worden ingespoten met eiwitten uit het omhulsel van zenuwcellen, ontstaat een afweerreactie tegen de eigen hersencellen, vergelijkbaar met de verschijnselen van multipele sclerose. Bij ratten die eerst enkele weken dezelfde eiwitten hadden gegeten, bleef het ziektebeeld van EAE na de injectie inderdaad uit. Experimenten met kunstmatig opgewekte afweerreacties tegen collageen (reuma) of het S-eiwit (netvlies-ontsteking) hadden een zelfde resultaat. Omdat het te ver zou voeren iedereen bij voorbaat tegen het ontstaan van een auto-immuunziekte te wapenen, zou de methode eigenlijk moeten helpen tegen eenmaal uitgebroken ziekten. Zelfs daarop lijken de eerste proeven uitzicht te bieden: bij ratten en Guinese biggetjes die reeds EAE hadden ontwikkeld namen de ziekteverschijnselen af wanneer ze de eiwitten via hun voedsel binnenkregen.

Repertoire

Hoe het opmerkelijke mechanisme precies werkt is voorlopig een mysterie. Een van de verklaringen is, dat de ongewenste afweercellen volledig uit het ‘repertoire’ van het immuunsysteem verdwijnen. Normaal gesproken worden nog voor de geboorte, in de thymus, alle tegen eigen lichaamscellen gerichte afweercellen uitgezeefd. In de loop van het leven neemt de rol van de thymus echter sterk af. Een mogelijkheid die ook in ander onderzoek naar voren is gekomen, is dat het weefsel van de darm die selectie van afweercellen later gedeeltelijk voortzet.

De jongste ontwikkelingen zullen bij succes een grote stap voorwaarts betekenen in de bestrijding van auto-immuunziekten. Het blijft echter hoe dan ook noodzakelijk om eerst uit te zoeken welke lichaamseigen eiwitten precies bij de verschillende ziekten betrokken zijn. Bij sommige, zoals de netvlies-ontsteking, betreft het slechts één eiwit, en dat is bekend. Maar bij ziekten als reuma en multipele sclerose is nog nauwelijks bekend hoeveel en welke eiwitten in het spel zijn.

Inmiddels zijn in de VS de eerste experimenten met patiënten van start gegaan. Zowel mensen met netvliesontsteking, multipele sclerose als reuma eten eiwitten waarvan bewezen is – of wordt vermoed – dat ze een aangrijpingspunt vormen voor ongewenste afweercellen. De eerste resultaten zullen nog wel even op zich laten wachten.

Related Posts