Menu Close

Protest tegen ‘nieuwe bezems’ in Oost-Berlijn

Het hoger onderwijs in de voormalige DDR is in rep en roer. Kort voor de jaarwisseling besloten de meeste nieuwe deelstaten tot de ‘Abwicklung’, oftewel de opheffing, van complete hogescholen en faculteiten. De oude communistische structuren blijken hardnekkig, en slechts te vernietigen door rigoureuze maatregelen. Linkse studenten en bedreigde professoren protesteren echter eensgezind tegen dit ‘brutale ingrijpen’ van het Westen in het Oostduitse onderwijs.

HET MONUMENTALE GEBOUW van de Humboldt-universiteit aan het statige Unter den Linden werd de afgelopen weken bijna aan het oog onttrokken door spandoeken. Binnen werd het beeld bepaald door slaapzakken, pamfletten en discussiërende studenten. Het leek wel of de jaren zestig in de voormalige DDR eindelijk zijn doorgebroken. Met als belangrijk verschil dat de studenten van harte worden gesteund door een groot deel van het hooglerarenkorps.

De oorzaak van alle opwinding is het besluit van de regeringen van de nieuwe Oostduitse deelstaten om grote delen van het hoger onderwijs eenvoudigweg op te heffen. Het doel van de operatie is de oude, van de communistische partij doortrokken opleidingen te laten verdwijnen. In plaats daarvan moeten de komende maanden geheel nieuwe instituten en faculteiten uit het niets worden opgebouwd. Vanaf volgend studiejaar moet het Oostduitse hoger onderwijs dan in één klap zijn bevrijd uit de greep van de voormalige communisten.

Greep

Het Parool, 8 januari 1991, p. 2

Nadat in 1968 in het buurland Tsjechoslowakije de Praagse Lente de kop was ingedrukt, besloot de communistische partij in de DDR haar greep op de universiteiten drastisch te versterken. Nieuwe wetten werden uitgevaardigd, waarin de doelstellingen van het hoger onderwijs duidelijk werden omschreven. “Het is de taak van universiteiten en hogescholen om hooggekwalificeerde socialistische persoonlijkheden op te voeden en op te leiden. De afgestudeerde van een socialistische hogeschool wordt gekenmerkt door een rotsvast klassen-standpunt, en handelt op basis van het Marxisme-Leninisme. Hij bedrijft de wetenschap als wapen in de klassenstrijd.”

Ook aan het personeel van de universiteiten worden vanaf dat moment strenge eisen gesteld: “een hoog socialistisch staats-bewustzijn, en de bereidheid en geschiktheid om de studenten op te voeden in het socialisme.” Partijleden ontfermden zich over alle belangrijke posities. Medewerkers van de Staatssicherheitsdienst werden in groten getale als ‘onofficiële medewerkers’ aan de rijen van docenten en studenten toegevoegd. Docenten die verdacht werden van een gebrek aan loyaliteit, werden zonder mogelijkheid tot verweer op een zijspoor gerangeerd.

Slechts een enkele criticus slaagde erin z’n positie te handhaven. In de meeste gevallen gebeurde dat bovendien vooral om te kunnen aantonen dat het docentenkorps niet alleen uit partijleden bestond. Met name de Berlijnse Humboldt-Universitat en de Leipziger Karl-Marx-universitat verwierven de reputatie in feite als kader-opleidingen voor de communistische partij te fungeren. Toen begin vorig jaar het verdrag voor de hereniging van de beide Duitslanden tot stand kwam, kon het hoger onderwijs dan ook onmogelijk buiten schot blijven.

Volgens de regeringen van de nieuwe Duitse deelstaten hebben de betreffende universiteiten het afgelopen jaar echter verzuimd de bezem door hun personeelsbestand te halen. Waar al sprake was van aanpassingen, zou het meestal beperkt zijn gebleven tot een hooguit kosmetische naamsverandering. Zo werd in Leipzig de sectie Socialistische Bedrijfskunde omgedoopt tot Instituut voor Bedrijfsleiding. Het Vakgebied voor Marxisme/Leninisme ontpopte zich plotseling als Instituut voor Sociologie en Sociale Wetenschappen. Ook bij de sectie Journalistiek, bijgenaamd ‘het rode klooster’, veranderde in feite weinig, zowel wat betreft personeel als de inhoud van de vakken.

In december begon de tijd voor de door CDU en SPD gedomineerde deelstaatregeringen te dringen. Op grond van het verenigingsverdrag konden uiterlijk tot 2 januari 1991 medewerkers zonder pardon op straat worden gezet. Na die datum zouden voor hen ook de beschermende ontslagregels van het voormalige West-Duitsland gaan gelden.

De meeste regeringen besloten dan ook tot drastische maatregelen. Met ingang van 1991 zijn aan vrijwel alle DDR-universiteiten, waaronder ook de Humboldt-universiteit, de medewerkers van de zwaarst door de ‘Marxistische wetenschap’ beïnvloede faculteiten – geschiedenis, rechten, economie, pedagogiek, psychologie en filosofie – collectief ontslagen. Ook het personeel van de sectie Journalistiek en de Hogeschool voor Lichaamscultuur in Leipzig kon vorige week de deur voor het laatst achter zich dicht trekken.

De arbeidscontracten van de verwijderde docenten zijn tot het nieuwe academische jaar bevroren. Alleen al in Berlijn en Leipzig werden ongeveer 1400 wetenschappers op deze manier in de wachtkamer gezet. Met zeventig procent van hun oorspronkelijke salaris kijken zij vanaf de zijlijn toe hoe, onder leiding van hun vroegere Westduitse collega’s, geheel nieuwe instituten en studieprogramma’s uit de grond worden gestampt.

Wanneer na de zomervakantie de vele vrijgekomen posities opnieuw worden ingevuld, zal blijken of zij in de concurrentieslag met jonge Westduitse wetenschappers het hoofd boven water kunnen houden. De studenten van de gesloten opleidingen mogen zelf beslissen of zij een andere studierichting nemen, of aan de nieuwe faculteiten hun opleiding alsnog voltooien.

De resolute ingreep van de overheid heeft geleid tot felle protesten. Zowel in Leipzig als Berlijn gingen studenten massaal de straat op. De hoofdgebouwen werden bezet en twaalf studenten gingen in hongerstaking. Duizenden Berlijnse studenten belaagden minister-president Kohl bij zijn bezoek aan de naast de universiteit gelegen Marienkirche.

De actievoerders verzetten zich tegen de manier waarop in hun ogen het voormalige West-Duitsland eenzijdig over de toekomst van het Oostduitse hoger onderwijs beslist. Volgens woordvoerder Pasternack van de Studentenraad in Leipzig probeert de nieuwe regering ‘de rode universiteiten om te vormen tot zwarte’ – een verwijzing naar de kleur van het fascisme. De 27-jarige student politicologie, voormalig partijlid en eerder student economisch communisme, zegt te vrezen voor ‘de toekomst van de kritische wetenschap’: “Onze kritische linkse professoren moeten gaan, om de komst van conservatieve collega’s uit het Westen mogelijk te maken.”

De boze studenten krijgen uiteraard ruime steun van de bedreigde hoogleraren. Rector Heinrich Fink van de Humboldtuniversiteit noemt het regeringsbesluit ‘een slag in het gezicht van de autonomie van het hoger onderwijs’. Volgens hem zijn de universiteiten wel degelijk in staat hun eigen gelederen te zuiveren van ondemocratische structuren. Hij is bovendien woedend omdat over de opheffing van complete faculteiten geen enkel overleg met zijn universiteitsbestuur is gevoerd, en hij heeft al aangekondigd de regeringsmaatregel op alle niveaus juridisch aan te zullen vechten.

Karretje

Volgens rector Heckelmann van de zusterinstelling van de Humboldt-universitat, de Westberlijnse Vrije Universiteit, laten de protesterende studenten zich echter voor het karretje spannen van het voor zijn beroepsbestaan vechtende oude partijkader. Dat heeft driekwart jaar de tijd gehad hervormingen door te voeren, aldus Heckelmann, maar dat heeft niet tot geloofwaardige veranderingen geleid.

Ook onderwijsminister Meyer van de deelstaat Sachsen is ervan overtuigd dat in Leipzig tot nu toe niét veel meer is gebeurd dan het vervangen van oude etiketten. Dat hij over het opheffingsbesluit niet met het universiteitsbestuur heeft overlegd, spreekt in zijn ogen vanzelf. “Wanneer ik de’ Abwicklung’ wil gebruiken om oude structuren aan de kant te zetten, kan ik niet met diezelfde oude structuren in onderhandeling gaan,” aldus de minister. Als het aan hem ligt worden de gesloten instituten zo snel mogelijk weer opgebouwd – door Westduitse wetenschappers. “Wanneer we hier niet heel snel het westerse niveau bereiken, lopen al onze studenten weg.”

Related Posts