Wetenschappers worden pessimistischer over de kans dat aids-patiënten ooit hun medicijnen kunnen laten staan.
JAREN WAREN ZE AL behandeld met een dagelijkse dosis van drie of meer aidsmedicijnen. Jarenlang was tegelijkertijd hun voorraad besmette, slapende afweercellen geprikkeld, om zelfs het laatste restje te vernietigen van het virus dat zich erin had verstopt.
Zelfs met de allerbeste technieken was in het bloed van de twee patiënten geen spoor van het aids-virus meer te vinden. Ook hun lymfeklieren, bekend als besmettingshaard, leken volledig virusvrij. Maar nadat Amerikaanse onderzoekers besloten het erop te wagen, ging het razendsnel weer mis. Drie weken na het staken van de pillen-combinatie, schoot het aantal virussen al omhoog. Nog twee maanden later werd het experiment afgebroken, en hervatten de patiënten gedesillusioneerd hun dagelijkse portie zware medicijnen.
Het virus, concludeerde onderzoeker Anthony Fauci, directeur van het Amerikaanse overheidsinstituut voor onderzoek naar besmettelijke ziekten (NIAID), moet naast slapende afweercellen in bloed en lymfeklieren nog andere schuilplaatsen in het lichaam hebben gehad. Hersenen, darmen, beenmerg en geslachtsorganen behoren tot de kandidaten vanwaaruit het virus zou kunnen toeslaan zodra de behandeling wordt gestaakt.
Fauci’s experiment, beschreven in het wetenschappelijke tijdschrift Nature (dl. 401, p. 874), markeert de jongste teleurstelling in de rij pogingen om eens en voorgoed met het aids-virus af te rekenen.
De hoop op volledige genezing laaide een paar jaar geleden op, toen middelen beschikbaar kwamen die samen het virus op de knieën leken te krijgen. Aidsonderzoekers namen aan dat na de start van deze behandeling geen nieuwe afweercel meer werd besmet. Verse virussen konden alleen nog ontstaan wanneer besmette afweercellen in ruste tot actie werden aangezet — door een griepje, bijvoorbeeld, of een verkoudheid. De enige vraag leek nog te zijn hoe lang het zou duren voor alle rustende afweercellen zijn verdwenen, want weinig cellen hebben immers het eeuwige leven.
De eerste berekeningen gingen uit van niet meer dan een paar jaar, maar die moesten al snel naar boven worden bijgesteld. Twintig, dertig jaar zou het kunnen duren voordat de laatste besmette afweercel de geest gaf — en dat terwijl één besmette cel genoeg is om de kettingreactie van een volledige besmetting weer op gang te brengen. Fauci’s proef was een — mislukte — poging dit proces te versnellen: door de rustende afweercellen met signaalstoffen te stimuleren, zou het virus sneller worden uitgerookt.
Helaas komt echter ook de basis onder de berekeningen steeds meer onder vuur te liggen. Vorige maand lanceerde een internationale groep wetenschappers, onder wie de AMC-onderzoekers Frank de Wolf, Joep Lange en Jaap Goudsmit, in het tijdschrift Nature medicine (dl. 5, p. 1099), een nieuwe theorie, die de kans op volledige genezing tot vrijwel nul reduceert.
Volgens de groep is het effect van combinatie-therapieën tot nu toe overschat, en zijn gegevens over virussen in het bloed van behandelde patiënten verkeerd begrepen. Die virussen, menen zij, komen niet van oude, al vroeg besmette cellen, die door een griepje worden wakkergeschud; in werkelijkheid, aldus de groep, gaat in het lichaam de verspreiding van het virus ook tijdens de behandeling gewoon door. De medicijnen zetten de verspreiding hooguit op een lager pitje; hoe sterker de cocktail, hoe lager het pitje. De sterkste combinaties zetten het pitje zo laag, dat artsen geen virussen meer kunnen meten.
Hoe sterk het middel ook, aldus de onderzoekers, er zullen altijd plekken blijven waar de cyclus van besmetting zich herhaalt. Tenzij zich ooit het absolute wondermiddel aandient, dat zelfs tot in de hersenen zou weten door te dringen, zal altijd genoeg virus resteren om weer van voren af aan te beginnen.
“Ons nieuwe model geeft aan,” aldus het understatement van de onderzoekers, “dat volledige uitroeiing van het virus door medicijnen alleen een formidabele taak zal zijn.” Patiënten moeten zich er dus op voorbereiden, dat zij hun pillen nooit meer kunnen laten staan.