Aan de vage dreiging van een zware aardbeving zijn de inwoners van Los Angeles inmiddels wel gewend geraakt. Maar sinds twee weken geleden de grond onder hun voeten even schudde, zit de schrik er helemaal goed in. Want die heeft volgens seismologen de Grote Klap opeens een stuk dichterbij gebracht. Zelf hebben ze in ieder geval hun maatregelen al getroffen.
ZWIEPENDE GEBOUWEN, branden, opengescheurde wegen, een dode en honderd gewonden – dat waren de direct meetbare gevolgen van de zware aardbeving die twee weken geleden het dorp Landers, in het zuiden van de Amerikaanse staat Californië, trof. De beving had een kracht van 7,4 op de schaal van Richter, en was daarmee de hevigste schok die de omgeving van Los Angeles deze eeuw heeft gevoeld. Maar de lang verwachte Big One was het nog niet.
Het recente patroon van bevingen in het gebied rond de Mojave-woestijn heeft de ongerustheid bij geologen echter flink doen groeien: de kans dat Los Angeles de komende tijd ruw door elkaar wordt geschud door een beving van 8 of meer op de schaal van Richter, is er alleen maar groter op geworden.
Dat de onderzoekers zelf het risico serieus nemen, blijkt wel uit de maatregelen die ze in de eigen kantoren hebben genomen. Hoge boekenkasten zijn verankerd aan de muur, computer-apparatuur is met klitteband aan de tafels vastgezet en de voorraden water en batterijen zijn nog eens extra gecontroleerd. Zoals directeur dr Allan Lindh van het Amerikaanse centrum voor geologisch onderzoek in Menlo Park het stelde in de New York Times: “Iedereen hier is het erover eens dat Los Angeles en San Bernardino de Landers-schok moeten beschouwen als een laatste waarschuwing. Het is tijd dat we nog een keer de ronde maken door onze steden, huizen en levens, en doen alsof de ramp morgen zal losbarsten.”
HOE CATASTROFAAL het effect van de grote klap precies zal zijn weet niemand. Ooit is geschat dat, afhankelijk van het tijdstip van de dag waarop de beving plaatsvindt, drieduizend tot dertienduizend mensen het leven zullen verliezen. Een nachtelijke beving zal relatief weinig slachtoffers eisen, omdat de meeste woningen in de omgeving betrekkelijk stevig gebouwd zijn. Maar bij een aardschok overdag, wanneer duizenden mensen werken in en rondom de oudere gebouwen van de zakendistricten in Los Angeles, zal het aantal dodelijke slachtoffers veel groter zijn. Nog afgezien van de persoonlijke ongelukken schat men dat de materiële schade zal kunnen oplopen tot zeventien miljard dollar.
De inwoners van Californië zijn redelijk vertrouwd met aardbevingen. Ze hebben dat te danken aan de San-Andreasbreuk in de Californische bodem. Vanaf San Francisco in het noorden loopt de breuklijn, ongeveer twaalfhonderd kilometer lang, in zuidoostelijke richting langs Los Angeles tot aan de Salton Sea.
De San-Andreasbreuk vormt de haarscherpe scheidslijn tussen twee grote aardschollen, die meedrijven op meer vloeibare onderlagen in de aardkorst. De westelijke schol, afkomstig van de Stille Oceaan, wordt langzaam tegen de schol van het Amerikaanse vasteland aangedrukt. Daarnaast schuiven de twee platen ook in zijwaartse richting langs elkaar heen. Ten opzichte van de oostelijke schol verplaatst de westelijke zich elk jaar gemiddeld enkele centimeters naar het noordwesten.
Zolang de twee helften van de breuk geleidelijk en gladjes langs elkaar heen glijden, leiden deze bewegingen niet tot aardbevingen. Maar in werkelijkheid verloopt het proces heel wat minder gemakkelijk. Doordat de beide helften stevig tegen elkaar aan worden gedrukt, ontstaan op sommige plekken grote wrijvingskrachten. Wanneer twee harde stukken gesteente elkaar treffen, komt een deel van de breuk zelfs geheel tot stilstand – hij zit ‘op slot. Pas nadat gedurende tientallen, soms zelfs honderden jaren de druk steeds verder is opgevoerd, schiet de breuk hortend en stotend door de barrière heen. In één klap kunnen de twee helften van de breuk dan vele meters langs elkaar heen schuiven. De harde schokken waarmee dat gepaard gaat, verplaatsen zich honderden kilometers door de aardkorst, een spoor van vernieling achter zich aantrekkend.
EÉN DEEL VAN de San-Andreasbreuk wordt door onderzoekers als bijzonder gevaarlijk beschouwd. Het gaat om een segment van ongeveer honderd kilometer lang, dat dwars door het Coachella-dal ten zuidoosten van Los Angeles loopt. Zowel aan de noord- als aan de zuidzijde zit dit segment al ongeveer driehonderd jaar op slot. Afgaand op de geschiedenis van het gebied, is de druk inmiddels zo hoog opgelopen dat de sloten elk moment kunnen doorbreken.
In 1987 begon het aan de zuidzijde van het Coachella-segment al te rommelen, met twee middelzware aardbevingen. Aan de noordzijde werd de rij in 1986 geopend door een beving bij Palm Springs. Dit jaar was het al drie keer raak: vlak boven het noordelijke ‘slot’ van het segment trof in april een schok van 6,1 Joshua Tree, vlak naast de San-Andreasbreuk. Twee weken geleden volgden de zware beving van 7,4 bij Landers en – drie uur later – de veel lichtere naschok van 5,6 bij Big Bear Lake, veertig kilometer verderop.
DE DRIE RECENTE bevingen leveren tezamen geen tijdelijke verlichting van de hoogopgelopen spanning in de nabijgelegen San-Andreasbreuk. Integendeel: de aardkorst aan de noordoostelijke kant van de breuk verplaatste zich wat naar het zuidoosten, daarmee de spanning tussen beide helften nog verder opvoerend. Omdat bovendien de kracht waarmee beide zijden tegen elkaar worden gedrukt juist afnam, is de kans groot geworden dat het noordelijke ‘slot’ binnen afzienbare termijn doorbreekt.
Wanneer dat gebeurt, zal de aardverschuiving een beving van ongeveer 7,5 op de schaal van Richter veroorzaken. Maar het is zeer de vraag of het daarbij zal blijven. Want het is aannemelijk dat ook het volgende segment in noordelijke richting, nabij San Bernardino, als gevolg van de klap zal doorschuiven, resulterend in een schok van 7,8. Wanneer ook het daaropvolgende deel van de breuk, dat bijna net zoveel spanning heeft opgebouwd als het Coachella-segment, op drift zou raken, zal een schok van meer dan 8 op de schaal van Richter het resultaat zijn.
In dat geval zullen grote steden als San Bernardino en Palm Springs volledig verwoest kunnen worden. En wanneer, zoals wordt verwacht, de schokken minutenlang zullen aanhouden, wacht ook Los Angeles en San Diego een catastrofe.
Hoe hoog het risico de laatste weken is opgelopen, is door seismologen nog moeilijk vast te stellen. Tot nu toe was berekend dat de kans zestig procent bedraagt dat The Big One binnen dertig jaar zal komen. Wanneer de gegevens van de recente schokgolven geheel verwerkt zullen zijn, zal die schatting naar boven moeten worden bijgesteld. Enkele jaren geleden gebeurde dat ook al voor het noordelijke segment van de San-Andreasbreuk, in de omgeving van San Francisco. Nadat in 1989 een aardbeving bij Lorna Prieta rond de Baai van San Francisco grote schade aanrichtte, werd de geschatte kans op een écht grote schok verhoogd, van 40 naar 67 procent voor de komende dertig jaar.