Het aantal rechtszaken van Amerikaanse consumenten tegen fabrikanten van ondeugdelijke producten neemt af. Tegelijkertijd neemt de gemiddelde hoogte van daadwerkelijk toegekende schadevergoedingen snel toe. De waarschijnlijke oorzaak: hogere drempels voor het indienen van claims, die ertoe leiden dat alleen de meest schrijnende gevallen nog tot de rechtszaal doordringen.
‘Ik kan geen zaak meer aannemen tenzij ik absoluut zeker weet dat hij zeker twee miljoen dollar oplevert,’ zei James Gilbert, voorzitter van een landelijke organisatie van vijfhonderd schadevergoedingsadvocaten, kort geleden in de New York Times. ‘Ik kan me niet veroorloven 300 duizend dollar te spenderen aan een zaak die gegarandeerd 500 duizend dollar zou opleveren, hoe idioot dat ook is.’
De Amerikaanse gewoonte hoge schadevergoedingen te eisen van bedrijven die iets fout hebben gedaan, is over de hele wereld berucht. Bijna iedereen kent het geval van de vrouw die 2,9 miljoen dollar kreeg van hamburgerketen McDonalds, omdat de koffie die zij zelf over haar schoot liet lopen, tot haar kennelijke verrassing heet bleek te zijn. Sindsdien waarschuwt McDonalds al zijn klanten voor hete koffie, en tooit menig fabrikant zijn producten met soms bizarre waarschuwingen. Zwembaden en kinderspeelplaatsen zijn gesloten uit angst voor miljoenenclaims.
Maar op verschillende fronten woedt een strijd tegen de claimcultuur. Republikeinse politici, waaronder presidentskandidaten John McCain en George W. Bush, proberen al jaren schadevergoedingen aan wettelijke maxima te binden. En in een serie uitspraken beperkte het federale Hooggerechtshof de laatste jaren de mogelijkheid om getuige-deskundigen van twijfelachtig allooi in de getuigenbank te laten plaatsnemen: tegenwoordig toetst de rechter de wetenschappelijke status van een expert voordat hij oog in oog komt met een jury.
Vooral die laatste ontwikkeling heeft de kosten van claims flink laten oplopen: om rechters van de validiteit van hun zaak te overtuigen, moeten schadevergoedings-advocaten meer en betere deskundigen inhuren. Waar vroeger één arts en één ingenieur voldoende waren om te bewijzen dat een auto onveilig is, wordt nu een leger van experts ingeschakeld om werkelijk alle aspecten van een ongeluk grondig te analyseren. Soms worden zelfs bij voorbaat deskundigen ingeschakeld om het oordeel van andere deskundigen te bevestigen.
Omdat de advocaten doorgaans werken voor provisie en op basis van no cure no pay, nemen zij alleen nog de meest schrijnende gevallen in behandeling, waardoor kleinere legitieme claims geen kans meer hebben.
‘Ik heb al veel gevallen gehad van overduidelijk gevaarlijke producten, waarin ik niet eens met de slachtoffers praat omdat hun verwondingen niet ernstig genoeg zijn,’ aldus een schadevergoedingsadvocaat in Birmingham, Michigan. ‘Als ze niet op z’n minst verlamd zijn of een lichaamsdeel zijn kwijtgeraakt, begin ik er niet meer aan.’
Dat de drempel naar de rechter werkelijk hoger is geworden blijkt uit de statistieken. Werden in 1997 bijvoorbeeld nog bijna 33 duizend zaken aangespannen bij federale rechtbanken, vorig jaar waren het er minder dan 15 duizend — een halvering in drie jaar tijd.
Tegenover een kleiner aantal zaken staan echter hogere succespercentages en snel stijgende schadevergoedingen. LRP Publications, uitgever van onder andere Amerikaanse juridische tijdschriften, onderzocht de uitkomst van duizenden civiele jury-uitspraken over de afgelopen jaren. In 1999 kenden jury’s in de helft van de gevallen meer dan 1,8 miljoen dollar toe. Zes jaar daarvoor lag die zelfde waarde nog op een half miljoen dollar. De snelste toename deed zich voor in de laatste drie jaar. En hoewel slachtoffers in de meeste zaken nog altijd bot vangen, nam het aantal zaken dat wordt afgesloten met een schadevergoeding toe van 39 procent in 1993 tot 46 percent in 1999.
Deze toenames zijn waarschijnlijk deels toe te schrijven aan selectiever advocaten. Maar volgens sommige waarnemers spelen ook psychologische factoren van juryleden een rol. Mede beïnvloed door geruchtmakende zaken tegen tabaksfabrikanten, persoonlijke frustraties over grote bedrijven en nieuwsberichten over astronomische winsten lijken jury’s in toenemende mate bereid het bedrijfsleven met schadevergoedingen te treffen.
Onduidelijk is overigens of de combinatie van minder maar hogere schadevergoedingen per saldo heeft geleid tot een daling of een stijging van het totale bedrag dat Amerikaanse bedrijven aan slachtoffers hebben uitgekeerd. De meeste Amerikaanse Staten houden hun gegevens voor zo’n rekensom niet nauwkeurig genoeg bij.
Evenmin is duidelijk of de komst van George W. Bush naar het Witte Huis meer onheil voor schadevergoedings-advocaten zal opleveren. In Texas overtuigde hij de volksvertegenwoordiging van de noodzaak van een wet die schadevergoedingen aan een maximum bindt. Maar of hij die prestatie in het Amerikaanse Congres zal kunnen herhalen, is onzeker — veel Senatoren die zo’n wet graag hadden gesteund, hebben bij de recente verkiezingen het veld geruimd.