Menu Close

Getouwtrek rond een corona-virus

Amsterdamse en Rotterdamse virologen twisten over de vraag wie de ontdekking van een nieuw virus op zijn naam mag schrijven — en eventuele opbrengsten mag incasseren.

Toen virologen van het Amsterdamse AMC vorig jaar bekend maakten een nieuw menselijk corona-virus te hebben ontdekt, waren zij hun Rotterdamse EMC-collega’s net te snel af. Wetenschappelijk gezien leek de ontknoping van een spannende derby daarmee bekend. Toch blijkt nu dat de wedstrijd nog niet is afgelopen: op de achtergrond is het touwtrekken om mogelijke opbrengsten van de ontdekking nog in volle gang.

‘HCoV-NL63’ noemden AMC-onderzoekers Lia van der Hoek en Ben Berkhout op 21 maart 2004 hun nieuwe virus, dat was geïsoleerd uit de snottebel van een baby die met een zware luchtweginfectie het ziekenhuis binnenkwam. Het was het vierde soort corona-virus dat ooit bij mensen werd ontdekt, en het kwam vlak na nummer drie — het beruchte SARS-virus, dat maandenlang voorpaginanieuws was. Maar op 8 april, ruim twee weken nadat de Amsterdammers hun vondst publiceerden, meldden hun Rotterdamse collega’s Ron Fouchier en Ab Osterhaus de vondst van precies hetzelfde virus. Zij hadden het aangetroffen in weefselmonsters die al in 1988 waren afgenomen bij een baby die met longontsteking in het Erasmus Medisch Centrum lag. Zij doopten het ‘HCoV-NL’, maar erkenden dat AMC-onderzoekers het virus kort ervoor al hadden gepubliceerd.

De race om de wetenschappelijke eer leek daarmee definitief gewonnen door de Amsterdammers. Maar, zo blijkt uit een bericht deze week in het wetenschappelijke tijdschrift Science, het laatste woord is er nog niet over gezegd. Zowel de Amsterdammers als de Rotterdammers houden hoop op een octrooi in de Verenigde Staten. En volgens Amerikaans recht komt dat octrooi niet toe aan degene die het als eerste aanvroeg, maar bij de onderzoeker die kan aantonen de uitvinding als eerste te hebben gedaan. Wie het eerst was, zou tot de bodem worden uitgezocht — zonodig komen de laboratorium-logboeken zelfs op tafel. ‘De data zullen voor zichtzelf spreken,’ meldt Fouchier per e-mail vanuit de VS.

Lia van der Hoek betwist niet dat de collega’s in Rotterdam het nieuwe virus al jaren op de plank hadden liggen. Zij denkt echter dat de groep van Ab Osterhaus, actief op vele fronten, het veel te druk had om ermee verder te gaan. Pas toen zij op congressen vertelde een corona-virus op het spoor te zijn, zegt Van der Hoek, besloot men in Rotterdam alsnog het eigen werk snel af te maken. Niet snel genoeg, tot Van der Hoeks tevredenheid: met de eerste wetenschappelijke publicatie op zak is, wat haar betreft, de eer veiliggesteld. Ook het Europese octrooi op eventuele diagnostische tests en andere toepassingen belandt waarschijnlijk in Amsterdam. In Europa gaat een octrooi naar degene die hem het eerst heeft aangevraagd, en de Amsterdamse formulieren werden al in augustus 2003 door samenwerkingspartner Primagen op de bus gedaan – vroeger, vermoedt men ook bij de concurrentie, dan die uit Rotterdam.

Het precieze tijdstip van hun uitvinding houden de Amsterdammers echter bewust in het vage. “Het virus begint de laatste tijd belangrijk te worden,” zegt directeur Bob van Gemen van Primagen. Hij doelt daarbij mede op een zojuist gepubliceerd onderzoekje dat een verband legt tussen het corona-virus en de ziekte van Kawasaki, een ernstige kinderziekte die wordt gekenmerkt door infecties van bloedvaten overal in het lichaam. “Wij moeten onze troeven niet te vroeg op tafel gooien,” aldus Van Gemen.

In Rotterdam herinnert men zich de geschiedenis heel anders. “Het is absoluut niet zo dat wij getriggerd werden door presentaties van Lia van der Hoek,” zegt Ab Osterhaus. “Als dat zo was, hadden wij niet twee weken na hen kunnen publiceren.” Tegen de tijd dat Van der Hoek haar werk op congressen presenteerde, zegt Osterhaus, was zijn laboratorium al druk bezig de genetische code van het virus te bepalen. “De aanleiding voor ons was het werk aan SARS. We besloten onze resultaten te checken met andere corona-virussen, waarvan we wisten dat ze nog op de plank lagen.”

Wanneer de ontdekking precies werden gedaan, daarover zwijgen ook de Rotterdamse monden. Wel wil Osterhaus kwijt dat de kwestie wat hem betreft geen prioriteit heeft. “Mijn gut feeling zegt me dat dit geen erg belangrijk virus is, en wij kunnen onze tijd maar één keer besteden.” Mocht onderzoek elders de komende jaren echter uitwijzen dat het virus tóch commercieel interessant is, dan zal Rotterdam alsnog bekijken hoe sterk het, met het oog op het moment van de uitvinding, precies staat. “Maar ik zou hoe dan ook samenwerking met Amsterdam zoeken,” zegt Osterhaus. “De industrie houdt niet van octrooi-gevechten. Het zou voor ons allebei voordeliger kunnen zijn onze claim samen te voegen tot één.”

Mocht Amsterdam dat voorstel aannemen, dan zou een onafhankelijk scheidsrechter gaan bepalen wie werkelijk het eerste was, en op basis van de conclusies eventuele opbrengsten verdelen.

Beide onderzoeksgroepen benadrukken dat er geen animositeit is, laat staan ruzie. In Amsterdam zoekt Lia van der Hoek intussen verder naar de vraag hoe vaak HCoV-NL63 mensen ziek maakt, en hoe ernstig. De eerste onderzoeken, zegt ze, suggereren dat het virus wereldwijd en algemeen voorkomt, en meestal voor milde luchtweg-infecties zorgt. Ruwweg één op de tien kleine kinderen met zulke infecties heeft antistoffen tegen het virus, terwijl praktisch elke volwassene er ooit in het leven wel mee in aanraking lijkt te zijn geweest.

Misschien draait alles uiteindelijk dus slechts om de vraag wie één van de vele soorten menselijke verkoudheids-virussen heeft gevonden. Het zou echter even duren om dat te bewijzen, zegt Van der Hoek. “De eerste twee menselijke corona-virussen werden in de jaren zestig ontdekt. Toen mochten onderzoekers nog vrijwilligers besmetten, en werd snel duidelijk dat het verkoudheidsvirussen waren.” Nu moet, zeker na de ervaringen met het corona-broertje SARS, een ingewikkelder weg met vele dierproeven worden afgelegd. Want, zegt Van der Hoek bijna hoopvol, “je weet maar nooit”.

Related Posts