De Amerikaanse overheid overschrijdt fundamentele grenzen van de rechtsstaat in haar ijver nieuwe terreurdaden voor te zijn. Dat vermoeden uiten vertegenwoordigers van Amerikaanse burgerrechtenorganisaties nu details naar buiten beginnen te sijpelen over justitiële activiteiten na de aanslag op het World Trade Center in New York.
Bijna anderhalve maand na de dramatische gebeurtenis is nog altijd onduidelijk hoeveel mensen zijn opgepakt, laat staan op grond waarvan. Gerechtelijke procedures, voor zover ze al worden nagevolgd, voltrekken zich in het diepste geheim, en advocaten van gedetineerden wordt verboden in het openbaar over hun zaken of cliënten te spreken.
Volgens schattingen van de New York Times, die zegt zich te baseren op bronnen binnen justitie, zijn na de aanslag meer dan achthonderd personen aangehouden. Bij een deel van hen gebeurde dat omdat ze de vermoedelijke kapers kenden — afgaande op telefoonrekeningen of getuigenverhoren. Zij konden, meende justitie, op zijn minst beschikken over waardevolle informatie. Anderen zijn aangehouden na meer dan 350 duizend anonieme tips.
Ze worden in veel gevallen vastgehouden op grond van immigratiewetten. Minder dan tien gedetineerden zouden ervan worden verdacht zelf te behoren tot het netwerk dat wordt geleid door Osama bin Laden.
‘Al onze acties zijn in overeenstemming met de wetten waaronder we opereren,’ stelde minister van justitie John Ashcroft vorige week.
Maar uit de verhalen van enkele vrijgelatenen leiden verdedigers van burgerrechten af dat achter de muur van geheimhouding wel degelijk grondwettelijke regels worden geschonden. Zo zouden arrestanten, ondanks herhaalde verzoeken, geen toegang krijgen tot een advocaat. Contact met familie wordt verboden. Verdachten zouden weken in hechtenis zitten zonder aan een onderzoeksjury te worden voorgeleid. Getuigen zitten opgesloten in smerige isoleercellen, zonder mogelijkheid tot lichaamsbeweging of douchen. Slechts sporadisch mogen ze, geboeid in kettingen en via een gaaswand, praten met een advocaat. Op hun beurt krijgen de raadslieden geen toegang tot ‘geheime’ informatie.
‘De wet voorziet in de mogelijkheid mensen vast te houden tot ze door een jury kunnen worden gehoord,’ stelde David Cole, grondwetsdeskundige aan de Georgetown Universiteit, in de Washington Post; ‘De bedoeling was niet ze eindeloos op te sluiten terwijl de overheid op zoek gaat naar aanwijzingen.’
De indruk groeit echter dat de massale arrestaties niet zozeer dienen om te zoeken naar medeplichtigen als wel om nieuwe aanslagen te dwarsbomen. Om dezelfde reden gaven beide huizen van het Amerikaanse Congres vorige week onder grote druk hun fiat aan voorstellen van president Bush om de bevoegdheden van opsporingsdiensten voor vijf jaar verregaand uit te breiden.
Op grond van de nieuwe regels mogen alle politiebestanden onbeperkt, zonder rechterlijk toezicht, worden gebruikt door het leger, de immigratiedienst en geheime diensten; mag de politie huiszoekingen doen zonder dat aan verdachten te melden; mogen niet-Amerikanen zonder tussenkomst van de rechter voor onbepaalde tijd worden opgesloten; kunnen persoonlijke gegevens van internationale studenten door alle overheidsdiensten worden ingezien; wordt het strafbaar onderdak te verlenen aan vrienden of familieleden ‘van wie kan worden vermoed dat zij een misdaad zullen gaan plegen’; en worden nagenoeg alle beperkingen op het aftappen en controleren van Internet-communicatie opgeheven.