Onder druk van binnenlandse en buitenlandse kritiek lijken de Verenigde Staten hun plannen voor militaire terrorisme-tribunalen te verzachten. De tribunalen zelf gaan niet van tafel, maar de regels waaronder ze functioneren zullen waarschijnlijk nauw aansluiten op die van het gewone Amerikaanse strafrecht.
Volgens de conceptreglementen die momenteel in Amerikaanse regeringskringen circuleren, zouden tribunalen moeten uitgaan van de onschuld van verdachten tenzij hun schuld ‘boven redelijke twijfel’ kan worden aangetoond. Verdachten zouden een advocaat krijgen toegewezen of mogen aantrekken, zouden het bewijsmateriaal mogen inzien, getuigen à charge mogen verhoren en getuigen à decharge mogen opvoeren.
Ook zouden ze het recht krijgen tegen een vonnis in beroep te gaan, al is nog onduidelijk bij wie. Publiek en media zouden toegang krijgen tot het proces. De doodstraf, ten slotte, zou alleen kunnen worden opgelegd door een unaniem tribunaal.
De jongste voorstellen wijken belangrijk af van het decreet dat de Amerikaanse president Bush vorig jaar november tekende. In dat decreet kende de president zichzelf de macht toe niet-Amerikanen aan te wijzen die in zijn ogen terroristische daden tegen de Verenigde Staten steunen. Speciaal voor hen zouden militaire tribunalen in het leven worden geroepen. De president zei het oog te hebben op ‘eerlijke’ maar soms geheime processen, zonder mogelijkheid van beroep, zonder de eisen die normaal gesproken aan de bewijsvoering worden gesteld. Elke straf, ook de doodstraf, zou kunnen worden uitgesproken door tweederde van de leden van het tribunaal.
Bush zei de tribunalen nodig te hebben omdat rechtszaken in burgerlijke rechtbanken de veiligheid van het land én die van juryleden in gevaar zouden brengen.
Niet alleen in het buitenland stuitten de plannen van Bush op bezwaren. Ook in de Verenigde Staten zelf kwam felle kritiek, onder meer van juristen en Democratische politici. Zij wezen erop dat eerdere terrorismezaken met succes door burgerrechtbanken waren afgehandeld, en dat geheime militaire rechtbanken in China tot voor kort met kracht door de V.S. werden afgekeurd.
De invulling van het decreet lijkt aan de meeste kritiek tegemoet te komen. De conceptregels onderscheiden de tribunalen nog maar op weinig van gewone rechtbanken of krijgsraden. Verschillend is bijvoorbeeld dat ook een ‘gerucht’ kan dienen als bewijs — inclusief gevonden videobanden met kennelijke bekentenissen. Onduidelijk is nog steeds of verdachten de optie om hun detentie aan te vechten kan worden ontzegd.
Burgerrechten-activisten verzetten zich nog steeds tegen andere anti-terreurmaatregelen van de regering-Bush, waaronder het feit dat een kleine groep gedetineerden niet meer met advocaten kan spreken zonder te worden afgeluisterd.
Volgens Justitieminister Ashcroft worden advocaten, soms onbewust, gebruikt om boodschappen naar de buitenwereld over te brengen. Zijn critici noemen de maatregel echter een ‘frontale aanval’ op het grondwettelijk vastgelegde recht op vertrouwelijk overleg tussen verdachte en advocaat.
Na 11 september zijn in de V.S. naar schatting elfhonderd mensen aangehouden, maar officiële cijfers ontbreken. Minder dan tien van hen zouden direct of indirect bij terrorisme betrokken zijn, één is inmiddels bij een burgerlijke rechtbank aangeklaagd.
Enkele tientallen vermoedelijke leden van Al-Qaeda worden bovendien in of nabij Afghanistan vastgehouden. Zij zullen, mogelijk in afwachting van een militaire berechting, waarschijnlijk al over een paar weken worden overgebracht naar een Amerikaanse legerbasis op het zuidelijke puntje van Cuba.