Menu Close

Resistente bacterie wordt agressief

Een agressieve variant van een antibiotica-resistente bacterie verspreidt zich in de VS onder gevangenen en homoseksuele mannen. Ook in Nederland zijn inmiddels twee gevallen ontdekt.

SOMMIGE Amerikaanse Aids-activisten vergelijken de situatie al met die van begin jaren tachtig, toen in een stad als Los Angeles een geheimzinnige ‘homokanker’ om zich heen greep, terwijl medische autoriteiten leken te aarzelen. Maar die vergelijking is een tikje voorbarig — al was het maar omdat het vermoeden dat een nieuwe ziekteverwekker is uitgebroken de Amerikaanse autoriteiten dit keer razendsnel in beweging heeft gebracht.

Vorige maand vroegen de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) aan homo-organisaties om hen te helpen bij het traceren van wat lijkt op een nieuwe epidemie onder homoseksuele mannen. Dit keer is de verdachte een uitzonderlijk virulente, methicilline-resistente Staphylococcus aureus (MRSA). Als de eerste signalen ons niet bedriegen, heeft deze agressieve bacterie, ongevoelig voor veel antibiotica, een weg gevonden waarlangs het zich als een olievlek kan verspreiden. In de Verenigde Staten traden inmiddels tientallen gevallen aan het licht, en deze week voegden onderzoekers van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) twee Nederlandse patiënten toe aan de groeiende lijst.

Vooralsnog betreft het niet meer dan een uitbraak van hevige, pijnlijke, maar goed behandelbare huidinfecties. Maar de potentiële problemen zijn een stuk groter.

Staphylococcus aureus, of ‘staph’, zoals de bacterie in de VS gemakshalve wordt genoemd, is een wijdverbreid micro-organisme dat bijna nooit problemen geeft. Eén op de drie Nederlanders loopt er permanent mee rond — vooral in de neusholten, waar stafylokokken zich zeer op hun gemak voelen.

Kans op ziekte bestaat normaal gesproken alleen wanneer de bacterie via een wond weet door te dringen in de bloedbaan, en dan nog alleen wanneer ze zich dankzij een zwakke afweer kan vermenigvuldigen. Stafylokok-infecties komen dan ook vooral voor in ziekenhuizen, waar ze in principe uitstekend met antibiotica te behandelen zijn.

Overmatig en slordig medicijngebruik hielp de laatste decennia mee bij de opkomst van stafylokokken die ongevoelig zijn voor antibiotica. Zoals tegen methicilline, een middel dat in ziekenhuizen vaak de eerste verdedigingslinie tegen de bacillen vormt. Ziekenhuizen proberen zulke methicilline-resistente stafylokokken (MRSA’s) buiten de deur te houden, in Nederland met relatief veel succes: hooguit een paar procent van de stafylokok-stammen in Nederlandse ziekenhuizen bestaat uit MRSA’s, waar dat in andere landen soms meer dan de helft is.

Maar ongevoeligheid voor antibiotica is niet het enige kenmerk dat stafylokokken uit hun omgeving kunnen oppikken. Af en toe doken in het verleden bacteriën op die ongewoon agressief tekeer gaan. Ze hebben geen wondjes nodig om het lichaam binnen te dringen, noch zijn ze afhankelijk van een verzwakt afweersysteem. Als een infectie optreedt, produceren ze akelig grote, diepe en pijnlijke steenpuisten en abcessen vol pus, en soms zelfs dodelijke longontstekingen.

Wat deze stafylokokken zo virulent maakt, is niet echt bekend. Sommige onderzoekers, zoals bijvoorbeeld RIVM-microbioloog Wim Wannet, verdenken een toxine, een giftig eiwit, dat in elke agressieve variant wordt aangetroffen. Maar anderen zoeken de oorzaak elders, al was het maar omdat niet elke bacteriestam die dit Panton Valentine Leukocidine (PVL) maakt, ook altijd agressief is.

Wat de oorzaak ook moge zijn, de laatste jaren verschenen links en rechts geïsoleerde gevallen van agressieve stafylokokken die óók resistent waren tegen antibiotica. Het wachten was op een stam die zó succesvol is dat het zich in de bevolking uit kan breiden. En dat, vrezen onderzoekers, lijkt nu gebeurd te zijn.

De eerste tekenen van een zich uitbreidende olievlek doken op in Californische gevangenissen, waar steeds meer gedetineerden kampten met moeilijk behandelbare steenpuisten en ongewoon diepe abcessen. Meer dan duizend gevangenen moesten in 2002 worden behandeld, van wie tientallen in het ziekenhuis, en een eind van de uitbraak is niet in zicht.

Begin dit jaar werd in Los Angeles vanuit een andere hoek alarm geslagen: artsen met veel homoseksuele patiënten in hun praktijk meldden een scherpe stijging van het aantal agressieve MRSA-infecties op handen, gezicht, bovenbenen, billen en rond de geslachtsorganen. Wakker geschud door dit bericht meldden vorige maand ook collega’s in steden als San Francisco, Boston, Washington en Atlanta opvallende aantallen hevige MRSA-gevallen onder homomannen.

Deze week kwam daar de melding van het RIVM in Bilthoven bij: twee Nederlandse homoseksuele mannen met agressieve huidinfecties veroorzaakt door een ‘PVL-positieve MRSA’, in microbiologisch jargon. Deze bacterie is niet alleen ongevoelig voor meticilline, stelde RIVM-onderzoeker Han de Neeling inmiddels vast, maar ook voor fusidinezuur, neomycine en tetracycline — stuk voor stuk antibiotica die in populaire antibacteriële huidcrèmes worden toegepast.

Een groot aantal vragen rond de kennelijke epidemie moet de komende maanden worden opgelost. Zo is nog onbekend of de ‘Nederlandse’ bacterie verwant is aan de bacterie die, zoveel is inmiddels wel duidelijk, de meeste Amerikaanse gevallen met elkaar verbindt. Evenmin is nog duidelijk hoe de agressieve stafylokok zich verspreidt, en of rechtstreeks en intensief huid-huid-contact daarvoor noodzakelijk is.

Onzeker is zelfs of er wérkelijk sprake is van een epidemie onder homoseksuele mannen, of dat de uitbraak in werkelijkheid veel breder is, maar dankzij alerte artsen toevallig als eerste bij homomannen is opgemerkt. Veel patiënten zullen aanvankelijk proberen hun infecties zelf te behandelen, en zelfs als hun dokter uiteindelijk ontdekt dat het om een MRSA-infectie gaat, hoeft die dat niet bij de overheid te melden. Het zal dus niet eenvoudig zijn om een volledig overzicht van de uitbraken te krijgen — reden waarom RIVM-onderzoekers publiciteit verwelkomen: zij hopen dat artsen met verdachte gevallen de komende weken spontaan bij hen aan zullen kloppen.

Een stafylokok die verhoogde virulentie, antibiotica-resistentie en het vermogen zich te verspreiden in zich verenigt, noteren de RIVM’ers deze week bijna ten overvloede in een artikel in Eurosurveillance weekly, is een ziekteverwekker met mogelijk ernstige consequenties: wanneer de bacil zich eenmaal wijd zal hebben verbreid, is het een kwestie van tijd voordat varianten ontstaan die ongevoelig voor méér antibiotica zijn, en daarmee in de praktijk onbehandelbaar zouden worden.

Het grootste risico van de uitbraak geldt echter de kans dat de nieuwe bacterie een weg vindt naar het ziekenhuis. Want het laatste dat daar nu op prijs wordt gesteld, is een stafylokok die naast resistent ook nog eens agressiever dan ooit is.

Related Posts