Als eerste land ter wereld gaan de Verenigde Staten hun hoogradioactieve kernafval permanent ondergronds opslaan. Tienduizenden tonnen stralingsafval verdwijnen de komende jaren in een berg in de Nevadawoestijn.
Voor een toekomstige opslagplaats van hoogradioactief afval heeft Yucca Mountain zijn omgeving niet mee. Vanaf de top van de langgerekte berg kun je in de verte Death Valley en de Funeral Mountains zien liggen; dichterbij ligt een diepe, geheimzinnige grot, Devil’s Hole.
Hier, in de Amerikaanse Nevadawoestijn, 150 kilometer van Las Vegas, boren grote graafmachines inmiddels hun eigen duivelse gat: een mijnschacht waardoor over zeven jaar de eerste van tienduizenden vaten vol stralingsgevaarlijk afval naar hun laatste rustplaats zullen worden gereden. Een dikke laag vulkanisch gesteente, ontstaan uit samengedrukte as, moet omwonenden tegen straling beschermen — wie die omwonenden in de verre toekomst ook precies mogen zijn.
Vijftig jaar kernsplijting heeft over de hele wereld voor flinke stapels levensgevaarlijk afval gezorgd. Op tal van plaatsen wachten ontmantelde kernkoppen of afgewerkte splijtstofstaven op een definitieve bestemming. En dan ook écht definitief: veel van het afval zal nog honderdduizenden jaren hoogradioactief blijven.
Om ten volle te begrijpen hoe lang dat ongeveer is: homo sapiens ontstond ongeveer tweehonderdduizend jaar geleden uit mensachtige voorouders.
Betonnen kathedraal
In Nederland gebeurt, net als in de rest van Europa, nog weinig meer dan diep nadenken over ‘definitieve’ oplossingen. Vorig jaar herhaalde een adviescommissie van het ministerie van Economische Zaken dat opslag in zoutsteenlagen, honderden meters onder de noordoostelijke provincies, in ons land het beste zou zijn. Maar die provincies hebben experimentele boringen in het zoutsteen verboden, en zolang de impasse voortduurt, zal hoogradioactief afval in Nederland worden opgeslagen in een betonnen kathedraal bij het Zeeuwse Borssele.
In de Verenigde Staten is men inmiddels een stuk verder. In 1999 werd in de staat New Mexico ‘s werelds eerste ondergrondse opslagplaats voor laag- en middelradioactief afval geopend. En onlangs gaf het Amerikaanse Congres president Bush toestemming om (onder protest van de staat Nevada) Yucca Mountain aan te wijzen als nationale opslagplaats voor het gevaarlijkste afval — zó radioactief dat het gloeiend heet is.
Meer dan twintig jaar wetenschappelijk onderzoek, vindt de Amerikaanse overheid, biedt genoeg zekerheid om vanaf 2010 bijna tachtigduizend ton hoogradioactief afval in de berg te begraven (alles wat tot dat moment in de VS is geproduceerd). Theoretisch kan de berg nóg 35 duizend ton afval verstouwen — genoeg om tot 2040 alles op te slaan.
Grondwater
De reden om Yucca Mountain tot ‘s werelds eerste grafheuvel voor radioactief afval te verbouwen, is vooral dat de berg niet afwatert op zee. Als grondwater uit de berg over vele duizenden jaren langzaam maar zeker lichtradioactief wordt, blijven de gevolgen zodoende beperkt tot de directe omgeving van het zoute binnenmeer in Death Valley. Bovendien wordt aangenomen dat het gebied, al miljoenen jaren kurkdroog, zelfs in toekomstige ijstijden geen kletsnat klimaat zal krijgen. Een cruciale factor, omdat op lange termijn water de meest voorspelbare bedreiging vormt. Geen enkel opslagvat, hoe roestwerend ook, is bestand tegen het effect van honderdduizend jaar sijpelend grondwater.
Ook de aardkorst onder de berg is volgens de Amerikaanse overheid voldoende veilig, ook al ligt de berg in een geologisch berucht deel van het land. Aardbevingen komen weliswaar regelmatig voor, maar volgens ingenieurs kunnen dikke betonnen tunnels in de berg schokken tot 6,5 op de Richterschaal prima overleven. En de vulkaan die ooit de as uitspuugde waaruit de berg nu bestaat, is miljoenen jaren geleden al stilgevallen. .
Niet álle zorgen over de toekomstige stabiliteit van Yucca Mountain zijn verdwenen. Zo wordt nog onderzoek gedaan naar de mogelijkheid dat een opwelling van gloeiend magma de opslagplaats in de toekomst beschadigt. Geologen schatten de kans op zo’n kleine, maar explosieve eruptie recht onder de berg en ergens in de komende honderdduizend jaar op ongeveer 0,1 procent. Maar áls het gebeurt, zouden vele afvalvaten door de hitte smelten, menen de onderzoekers.
Lava
Het Amerikaanse ministerie van Energie houdt vooralsnog echter vast aan berekeningen volgens welke de meeste vaten bij een uitbarsting intact zouden blijven, zodat de lava slechts zeer licht radioactief zou worden.
Kortgeleden accordeerde het Amerikaanse Congres de beslissing van de Amerikaanse president om de bezwaren van de staat Nevada ter zijde te schuiven.
De komende tijd zal de Nuclear Regulatory Commission nog eenmaal alle onderzoeksresultaten analyseren alvorens een bouwvergunning af te geven. Vanaf 2010 zullen dan 131 afzonderlijke voorraden hoogradioactief afval, nu nog verspreid over 39 Amerikaanse staten, naar het nieuwe centrale depot worden overgebracht.
Met die stap, denkt de Amerikaanse regering, zal het land niet alleen een beetje beter beschermd zijn tegen terroristische aanslagen; het geeft ook de ruimte om grootschalige opwekking van kernenergie nog tientallen jaren te kunnen voortzetten.