Menu Close

Met ziekteverwekkers de vijand te lijf

Tientallen jaren werd buiten rokerige studeerkamers en stemmige onderhandelingszalen nauwelijks gesproken over de ontwikkeling van biologische strijdmiddelen. Maar een onvoorspelbare en voor niets terugschrikkende Iraakse dictator heeft het biologische wapen – en de bescherming daartegen – in korte tijd weer actueel gemaakt.

HET LEGER VAN de Verenigde Staten is begonnen, zo berichtte vorige week de Amerikaanse pers, met de inenting van grote groepen rond de Golf gelegerde soldaten. De generaals houden er kennelijk serieus rekening mee dat Saddam Hoessein de Saoedische woestijn benut om de bruikbaarheid van moderne biologische wapens in de praktijk te testen. In de VS kan de fabriek die het vaccin tegen anthrax (miltvuur) produceert niet aan de grote vraag voldoen. Daarmee komt deze tot op heden wat abstracte dreiging onverwachts dichtbij.

Nu is de inzet van levende organismen om dodelijke ziekten over te brengen op de vijand niet echt nieuw. Al in de veertiende eeuw slingerden Tataren na een heldere ingeving de lijken van slachtoffers van de pest over de muren in de door hen belegerde havenstad Caffa. De uitbrekende epidemie brak in korte tijd het verzet van de bewoners.

Vier eeuwen later speelde het Britse koloniale leger in Canada opstandige indianenstammen dekens in handen die met het pokkenvirus waren besmet. Een catastrofale epidemie onder de autochtone bevolking was het gevolg.

Ook in de Tweede Wereldoorlog werd driftig geprobeerd biologisch wapentuig te maken. De Engelse regering beproefde op het Schotse eiland Gruinard bommen met anthrax-bacillen. Pas in 1988, bijna vijftig jaar later, kon het eiland weer door grazende schapen worden betreden, nadat de zwaarst besmette gebieden met formaline waren behandeld.

Tijdens de Koude Oorlog ging het onderzoek door. Voor de kust van San Francisco spoot een Amerikaans oorlogsschip in 1950 een nevel van – onschadelijke – bacteriën de lucht in. Tot genoegen van de experimentators bleek na afloop dat vrijwel alle inwoners van de stad bacteriën hadden ingeademd. Vergelijkbare proeven in de metrobuizen van New York werden ook met succes afgesloten.

In 1980 werd bekend dat in de Sovjet-Unie bij Sverdlovsk, 1200 kilometer ten oosten van Moskou, een hevige miltvuurepidemie was uitgebroken. Ondanks beweringen van Sovjet-zijde dat vlees uit het ‘informele circuit’ – de zwarte markt – de ziekte had veroorzaakt, menen velen in Oost en West dat een ongeluk in het nabijgelegen geheime laboratorium de werkelijke oorzaak was.

Lage dosis

Een effectief biologisch wapen, aldus dr J.L.F. Gerbrandy van het Medisch Biologisch Laboratorium van TNO, heeft een paar kenmerken: de gevolgen zijn gemakkelijk te voorspellen, een lage dosis is genoeg om de vijand te besmetten, de ziekte breekt snel uit en de tegenstander beschikt over weinig weerstand. In het ideale geval kunnen soldaten of inwoners van het aanvallende land tevoren geïmmuniseerd worden, terwijl de vijand niet over een vaccin beschikt. De lijst met kandidaten telt tientallen ziekteverwekkers, zoals de virussen voor pokken, hersenvliesontsteking en gele koorts, en bacteriën die pest, tyfus, en het eerder genoemde miltvuur veroorzaken.

Regelmatig duiken bovendien speculaties op over mogelijk nieuw geconstrueerde ziektekiemen dankzij genetische manipulatie. Maar gezien de tegenvallende resultaten in vredelievender DNA-onderzoek hoeven we ons daar vandaag de dag waarschijnlijk nog niet te druk over te maken.

Wat niet uitgesloten moet worden, is dat in de Iraakse laboratoria simpeler methoden, zoals het selecteren en kweken van antibiotica-resistente bacteriestammen, zijn toegepast. Maar volgens de TNO-deskundige is de kans uitermate klein dat dat inmiddels een stam heeft opgeleverd die alle bekende antibiotica overleeft. Gerbrandy: “Meer dan verrassingen’ die toch al voor de hand liggen hoeven we waarschijnlijk niet te verwachten.”

Sporen

Aangenomen wordt dat Irak beschikt over ten minste vier ziekteverwekkende bacteriestammen: tyfus, cholera, tularemie en miltvuur (anthrax). De laatste is het gevaarlijkst: de anthrax-bacillen kunnen, in de vorm van sporen, veel langer overleven onder de verzengende omstandigheden van de woestijn. Maar zelfs zij sterven door de intense zonnestraling binnen een paar uur af. Een biologische aanval moet dan ook eerder ‘s nachts dan overdag worden verwacht.

Bij zo’n aanval zal Irak de bacteriesporen waarschijnlijk over een groot gebied verspreiden als een fijne, onzichtbare en reukloze nevel: een ‘aerosol’. Om echt besmet te raken moet een soldaat tenminste duizend tot tienduizend bacteriën inhaleren. Harde wind – niet zeldzaam in de woestijn – verlaagt de concentratie bacteriën in de lucht snel, en maakt de inzet van bacterie-nevels daardoor weinig zinvol.

Eenmaal in de longen dringen de meeste van de piepkleine sporen ongehinderd diep in het weefsel door. Daar beginnen ze zich bliksemsnel te delen; binnen een paar dagen bedreigen honderden miljoenen bacteriën de longfunctie. Voordat het slachtoffer de ziekte goed en wel opmerkt is het al bijna te laat voor de behandeling met antibiotica. Die zijn overigens volop aanwezig in de apotheek van de legerhospitalen, verzekert Gerbrandy.

De beste verdediging tegen biologische wapens is toch de voorkoming van besmettingen. Een simpel maar zeer doeltreffend middel daarvoor is het gasmasker. Het nevelfilter daarin biedt bijna honderd procent bescherming tegen binnendringende ziektekiemen. Helaas kan zo’n masker onmogelijk 24 uur per dag gedragen worden. En anders dan chemische strijdgassen kunnen bacterie-nevels met de huidige stand van de wetenschap niet snel worden gesignaleerd. Dat maakt de ‘detectie’ tot de achilleshiel van de verdediging tegen aerosolen. Op z’n vroegst zal pas na enkele uren duidelijk worden dat een biologische aanval heeft plaatsgevonden. Alleen een massale behandeling met de juiste antibiotica kan dan nog uitkomst bieden – maar de logistieke problemen daarbij zijn haast onoverkomelijk.

Vaccinatie

Ook de andere preventieve vorm van bescherming – vaccinatie – kent beperkingen. Bij het anthrax-vaccin ontstaan nu al tekorten – in Nederland wordt het zelfs helemaal niet meer gemaakt. Maar voor een complete bescherming zou bovendien gevaccineerd moeten worden tegen alle denkbare, dus tientallen verschillende ziekteverwekkers – een feitelijk onmogelijke operatie.

Overigens is voor de bemanning van de Nederlandse schepen in het Golfgebied vaccinatie niet nodig, aldus Gerbrandy. De schepen kunnen hermetisch van de buitenlucht worden afgesloten, en na een eventuele aanval automatisch worden afgespoeld.

Dankzij internationale verdragen zijn veldexperimenten met biologische wapensystemen de laatste decennia onmogelijk geweest. Anders dan van chemische strijdgassen is de bruikbaarheid en effectiviteit van biologische wapens volstrekt onzeker. Van zijn kant moet Saddam Hoessein rekening houden met de mogelijkheid dat de bacteriestammen, door zijn wetenschappers geselecteerd en voortgekweekt, in de praktijk minder gevaarlijk blijken dan verwacht. De internationale legers aan de andere kant kunnen niet anders dan afwachten welke vorderingen de Iraakse onderzoekers de afgelopen tien jaar blijken te hebben gemaakt.

Related Posts