Een Amerikaanse tv-serie waarin verdachten gruwelijke misdaden bekenden, zorgde afgelopen maand voor opschudding. Waar aanklagers de controversiële programmamakers zelfs een handje hielpen, noemden advocaten de uitzendingen misleidend.
Een psychisch gestoorde man die zijn huisgenote vermoordt en haar lichaam, in stukken gesneden, besluit te koken. Een 19-jarige jongen die een hem onbekend jongetje in een openbaar toilet de keel doorsnijdt. Een 17-jarige jongen die, als lid van een ‘vampier-club’, de ouders van zijn vriendinnetje doodslaat.
Het is maar een doorsnee van de verhalen die Amerikaanse televisiekijkers afgelopen weken te horen kregen. Uit de mond van de daders zelf, wel te verstaan: een nieuwe prime time televisieserie bood een rechtstreeks inkijkje in wat doorgaans hermetisch gesloten blijft: de verhoorkamer van de politie.
Nog voor de eerste uitzending leidde Confessions, de nieuwste variant van reality televisie tot felle debatten in Amerikaanse media. Het televisiestation, Court-TV, zei zich te richten op ‘alle aspecten’ van het Amerikaanse strafrecht. De ongefilterde blik in the box, zoals de verhoorkamer wordt genoemd, bood volgens het station zijn kijkers een uniek en leerzaam inzicht in de psyche van harde criminelen.
Maar critici, onder wie veel advocaten, veroordeelden de beslissing van het station om bekentenissen te tonen zonder enige vorm van begeleidend commentaar. Die ruwe vorm, aldus sommige juristen, maakte dat de serie meer tegemoet kwam aan sensatiezucht dan dat de kijkers er wat van zouden leren.
Tot veler verrassing bleek het tv-station niet ongevoelig voor de bezwaren. Al na twee afleveringen werd de 13-delige serie van het scherm gehaald. ‘Een fout,’ noemde directeur Henry Schleiff achteraf het besluit de bekentenissen zonder toelichting uit te zenden.
De turbulente geschiedenis van Confessions begon vorig jaar in het kantoor van de New Yorkse aanklager Robert Morgenthau. Als district attorney van Manhatttan geniet Morgenthau alom respect — hij stond, aldus de New York Times, in feite zelfs model voor de rol van de eerbiedwaardige hoofdaanklager in de populaire Amerikaanse serie Law & Order.
Op bezoek die ochtend bij Morgenthau waren twee programmamakers voor het Amerikaanse station Court-TV. Dat station kreeg ooit wereldwijde bekendheid door de ‘rechtszaak van de eeuw’, waarin de Amerikaanse sportheld O.J. Simpson werd aangeklaagd wegens de moord op zijn ex-vrouw en haar minnaar. Court-TV zond de rechtszaak integraal en rechtstreeks uit. Nooit meer zou het station, dat inmiddels bij 45 miljoen Amerikaanse huishoudens op de televisiekabel zit, zulke hoge kijkcijfers halen.
Zo sterk waren de advertentie-inkomsten van het station gedaald, dat vorig jaar een nieuwe directeur, Henry Schleiff, werd aangetrokken om de neerwaartse spiraal te doorbreken. En het leek te lukken: sinds het station naast actuele rechtszaken en juridische analyses documentaires over beroemde misdrijven begon uit te zenden, en herhalingen van populaire rechtszaak-series, klom Court-TV weer uit het dal. Maar het station bleef zoeken naar een hit.
Stel, vroeg een van de programmamakers aan Morgenthau, dat zij uit de archieven van justitie opnames wilden gebruiken die waren gemaakt tijdens de verhoren van verdachten. Zou dat kunnen?
De programmamakers wisten dat het filmen van politieverhoren in de Verenigde Staten snel om zich heen grijpt. Mede door de niet aflatende stroom berichten over misdragingen van politieagenten en de toepassing van ongeoorloofde dwangmiddelen tijdens het verhoor, staat de authenticiteit van bekentenissen in vrijwel elke rechtszaak ter discussie. Videobeelden waarin de verdachte, voor iedereen zichtbaar, ogenschijnlijk in alle vrijheid zijn daden bekent, zijn een goed middel om twijfelende jury’s te overtuigen. Tegelijk kan ook de verhorende ambtenaar een beetje in de gaten worden gehouden.
Morgenthau is één van de grootste voorstanders van het filmen van verhoren. Zijn district was een van de eerste die min of meer standaard tot de procedure overging. Als geen ander wist Morgenthau dus ook het antwoord op de vraag wat er met deze banden kan gebeuren: namelijk alles, tenminste wanneer de verdachte later door de jury schuldig is bevonden. Als onderdeel van het bewijsmateriaal in een openbare rechtszaak kan het door iedereen worden gebruikt.
Met dat antwoord was het idee voor een nieuw tv-programma geboren: Confessions, een selectie van gefilmde bekentenissen, rechtstreeks en ongefilterd vanuit het echte politieverhoor. Een bekentenis, meent programmamaker Richard Kroehling, is een ‘geladen’ en voor de betrokkene ‘levenbepalend’ moment, en bevat dus de voor een aangrijpend televisieprogramma benodigde dramatiek.
De bijdrage van aanklager Morgenthau bleef niet beperkt tot de uitleg over de juridische status van de videobeelden. Zijn kantoor dook zelf in de archieven, en zocht veertien banden uit die geschikt werden geacht. Welke criteria daarbij werden gehanteerd is niet bekend, maar aangenomen mag worden dat de meeste hardhandige politieverhoren de selectie niet overleefden.
Uit die voorselectie koos Court-TV de tien meest ‘fascinerende verhalen’, en knipte en plakte ze tot handzame programma’s van een half uur met telkens drie sappige bekentenissen op rij. In de tussentijd gingen de makers op zoek naar andere aanklagers die bereid waren hun schatkist door te vlooien.
Om aandacht van de pers te trekken, kreeg de invloedrijke New York Times de eerste aflevering vooruit te zien. Wat aandacht betreft was dat een goede zet: het vernietigende oordeel van de krant veroorzaakte nog voor de eerste uitzending, op 10 september, een storm van kritiek en verontwaardiging.
De serie, oordeelde de Times, ‘appelleert aan de vraatzuchtige honger naar geweld en tv-voyeurisme’ — een honger die recent is aangewakkerd door programma’s als de uit Nederland overgenomen serie Big Brother. Confessions, oordeelde de recensent, streeft geen enkel educatief doel na, maar beoogt slechts te scoren bij een zo groot mogelijk kijkerspubliek.
In de kritiek op de serie werd de vermeende aanval op de goede smaak nog het meest gehekeld. Ook was er aandacht voor de slachtoffers van de misdrijven, of hun familie, die door de uitzendingen opnieuw ruw met de gebeurtenissen zouden worden geconfronteerd: het is moeilijk te verteren hoe degene die je zoontje koelbloedig heeft vermoord, op televisie de sappige details nog eens herhaalt.
Maar in de Verenigde Staten ging het werkelijke debat een stap verder: door bekentenissen geïsoleerd en zonder context uit te zenden, aldus critici, misleidde het tv-station de kijkers over wat er in de verhoorkamers van de politie gebeurt.
‘Een bekentenis,’ stelt strafrechtkenner J. Kelly Strader van Southwestern University in Los Angeles, is ‘het effectiefste bewijsmateriaal dat een aanklager kan presenteren.’ Als een verdachte een daad heeft bekend, zo blijkt uit de statistieken, dan is de kans dat de jury hem vrijspreekt vrijwel nihil.
Ook de manier waarop de bekentenis wordt uitgesproken, heeft voor de strafmaat grote gevolgen: een koele beschrijving van de feiten, een emotionele uitbarsting of een relaas vol bizarre wendingen en gelaatsuitdrukkingen hebben elk hun eigen grote invloed op een lekenjury.
Het is dan ook geen wonder dat politie en justitie proberen verdachten te brengen tot een voor hen zo bezwarend mogelijke belijdenis van schuld.
Bij die taak beschikken ze over wettige middelen. Zo hoeven ondervragers zelf niet de waarheid te spreken: ze mogen liegen over de vondst van vingerafdrukken of bloedmonsters, over uitspraken van medeplichtigen of over uitslagen van tests met de leugendetector. Ze mogen suggereren dat de rechter strafvermindering zal geven bij het gewenste type bekentenis — ook al komt die verwachting in de praktijk zelden uit. En ze mogen de verdachte ontmoedigen een advocaat te raadplegen, zolang ze vooraf hebben uitgelegd dat het recht daarop bestaat.
‘Theoretisch’, aldus Strader, ‘is strikt gereguleerd wat de politie mag doen om een verdachte tot een bekentenis te brengen. Maar in de praktijk is sprake van een grijs gebied.’
Wat feitelijk plaatsvindt tussen verdachte en politie blijft grotendeels aan het zicht onttrokken. Van alle verdachten ziet zeventig tot tachtig procent af van het recht een advocaat erbij te vragen — meestal omdat ze niet eerder met het bijltje hebben gehakt.
Desondanks komen regelmatig gevallen naar buiten waarin rechercheurs aantoonbaar hun boekje te buiten zijn gegaan: ze beloven bijvoorbeeld dat een bekentenis tot vrijlating zal leiden, of dreigen dat bij zwijgen familieleden zullen worden opgepakt. Soms produceren ze valse documenten, die suggereren dat ontkennen volstrekt zinloos is.
Zo veel pressie kan van politieverhoren uitgaan, dat volgens schattingen van sommige advocaten tientallen procenten van alle verdachten misdaden bekent die zij in werkelijkheid niet hebben gepleegd.
‘Een bekentenis op zich meent niets,’ zegt Strader. ‘Soms bekennen verdachten daden alleen om aandacht te trekken. Soms zijn ze geestelijk in de war. En soms is er sprake van onwettige drang van ondervragers.’
Net als tv-kijkers hebben Amerikaanse juryleden weinig ervaring met scepsis ten aanzien van ogenschijnlijk spontane en openhartige bekentenissen. In de rechtszaal wijzen rechters daarom met nadruk de valkuilen aan. Soms is de twijfel zo groot, dat opnames van een verhoor niet tot de jury worden toegelaten. Los daarvan is er nog de verdediging die kan wijzen op de grote druk die op cliënten is gelegd.
Het grote probleem van Confessions, meent Strader, is dat de videobanden uit deze juridische context zijn gelicht. ‘De opnamen geven een incompleet beeld. Niemand weet wat er buiten het zicht van de camera gebeurt, was er is gezegd voordat de opnamen begonnen, wat voor druk er allemaal is toegepast.’
Het is alsof de ‘bekentenis’ van de vier Nederlanders die de Joegoslavische president Milosevic zouden hebben willen vermoorden, zou worden uitgezonden zonder te melden hoe de opnamen tot stand zijn gekomen.
‘Het geïsoleerd uitzenden van een bekentenis is ongelooflijk misleidend,’ aldus Strader.
Niet vanmege zijn goede smaak, maar om zijn zorg voor het strafrechtelijk proces vindt Strader de inmiddels gestaakte uitzendingen ‘verontrustend’. Want dat proces, weet hij, staat onder permanente druk van de publieke opinie, die maar al te vaak meent dat misdadigers ten onrechte hun gerechte straf zijn ontlopen.
‘In de ogen van het grote publiek komen misdadigers vaak door vormkwesties vrij,’ aldus Strader. ‘Het zomaar uitzenden van spectaculaire bekentenissen versterkt dat gevoel — zeker wanneer duidelijk wordt dat jury’s ze soms niet mogen zien, of wanneer verdachten op andere gronden een lage straf hebben gekregen. Het zal de indruk bij het publiek versterken dat het strafrecht misdadigers bescherming biedt, zelfs als ze voor iedereen zichtbaar toegeven dat de schuldig waren.’
Dat aanklagers aan het programma meewerkten, verbaast hem dan ook niet. Het uitzenden van door hen zelf geselecteerde banden bestrijdt het door advocaten opgeroepen beeld van te zware druk op verdachten, en is dus zeker in hun belang.
Tegen het uitzenden van bekentenissen op zich heeft de strafrechtgeleerde geen bezwaren — al vraagt hij zich wel af hoe verdachten zullen reageren wanneer ze de kans lopen hun bekentenis terug te zien op de tv. ‘Een lange documentaire over valse bekentenissen, met daarin opgenomen delen van authentieke verhoren, zou wat mij betreft bijvoorbeeld zeer welkom zijn.’
De kans is aanwezig dat Strader op dit punt zijn zin zal krijgen.
Na aanvankelijk alle kritiek op het programma te hebben weersproken, kondigde directeur Henry Schleiff van Court-TV na twee afleveringen aan de serie te staken. Waar een van de programmamakers zijn critici daarvoor nog ‘bekrompen’ had genoemd, stak Schleiff uiteindelijk de hand in eigen boezem. Het bezwaar dat de verhoren uit hun context waren geruikt, was bij nader inzien volkomen terecht, aldus de directeur. ‘Het is niet de eerste keer dat we een fout hebben gemaakt,’ sprak Schleiff tegen het persbureau AP. ‘Ik kan slechts hopen dat we in de toekomst betere beslissingen nemen.’
Schleiff sloot niet uit dat inmiddels verzamelde banden met bekentenissen in een later stadium alsnog zullen worden uitgezonden. Maar dat zal gebeuren in een andere vorm — wellicht die van een documentaire over alles wat er achter een ogenschijnlijk eenvoudige bekentenis schuil kan gaan.
Dus kunnen Amerikanen binnenkort misschien andermaal griezelen bij beelden van een moordenaar die zijn ondervragers op kalme toon uitlegt hoe het hoofd van zijn slachtoffer in een pan op het vuur zette. Maar dan onder begeleiding van deskundig commentaar.