In een beroemd experiment bewees een Amerikaanse psycholoog dat de wereld kleiner is dan je denkt. Maar vijfendertig jaar later blijkt dat hij voor het gemak cruciale gegevens negeerde.
‘De wereld is klein,’ citeerde de Amerikaanse psycholoog Stanley Milgram in 1967 een al te herkenbare anekdote: twee Britten belanden onafhankelijk op een terrasje in Tunis, en doen daar een verbazingwekkende ontdekking: beiden woonden ooit in Detroit en beiden blijken één en dezelfde man goed te kennen.
Misschien, dacht Milgram toen hij zo’n anekdote hoorde, is de wereld écht kleiner dan we denken. Misschien zijn wij allemaal verbonden door korte, onzichtbare ketens van gemeenschappelijke bekenden.
Om de theorie te testen, bedacht Milgram een experiment. In Nebraska, het hart van de Amerikaanse Midwest, deelde hij brieven uit voor een jonge, rijke effectenmakelaar in Boston, duizenden kilometers ver weg. Probeer deze brief op zijn bestemming te krijgen, luidde de opdracht, door hem te sturen naar een bekende die waarschijnlijk dichter bij de geadresseerde zit dan jij zelf.
Getuige Milgrams verslag in Psychology Today verliep het experiment opmerkelijk gesmeerd. Na vier dagen, schreef de onderzoeker, kwam de eerste brief aan. Uiteindelijk hadden sommige brieven twee tussenpersonen nodig, andere tien. Gemiddeld, berekende Milgram, waren slechts zes stappen nodig om hun eindbestemming te bereiken — de wereld is inderdaad klein.
Op zijn beurt ging ook het verrassende experiment als een lopend vuurtje rond. Six degrees of separation drukt inmiddels bijna overal uit hoe klein onze aardbol uiteindelijk is. Toen Judith Kleinfeld, hoogleraar psychologie aan de universiteit van Alaska, haar studenten onlangs wilde laten ontdekken hoe verrassend sociaal-wetenschappelijk onderzoek kan zijn, besloot zij hen het werk van Milgram per e-mail te laten overdoen. In een poging te achterhalen wat haar beroemde voorganger had gedaan, dook zij aan de Yale-universiteit in zijn archieven. Maar wat ze daar vond, beschreef Kleinfeld onlangs in Psychology Today, deed haar vroegere held van zijn voetstuk tuimelen.
Milgram, zo bleek, was in zijn beroemde onderzoeksverslag zeer selectief geweest. Verzwegen had hij bijvoorbeeld een eerste experiment, waarin hij boeren in Kansas had gevraagd brieven te sturen naar een onbekende in Cambridge, Massachusetts. Van de zestig brieven die hij uitdeelde, bleek uit het archief, waren maar drie aangekomen, na gemiddeld negen tussenstappen. Vijfennegentig procent van de brieven kwam nooit aan — wellicht omdat het praktisch onmogelijk bleek het doel via tussenliggende kennissen te bereiken.
Het tweede, wél gepubliceerde experiment verliep in feite niet veel beter. Van de 217 brieven die Milgram in Nebraska had uitgedeeld kwamen er 64 aan. Zij vormden de basis voor de beroemde six degrees of separation. Maar over de 153 brieven die hun doel nooit bereikten, ondanks wellicht tientallen vruchteloze pogingen een spoor van bekenden te leggen, sprak Milgram met geen woord. Dat het experiment zelf nogal overhelde naar mensen met goede sociale connecties, niet echt een dwarsdoorsnede van de bevolking, maakt de zaak zo mogelijk nog erger.
Six degrees of separation is waarschijnlijk niets meer dan een fabeltje,’ concludeert Kleinfeld. ‘Welbeschouwd is er geen onderzoek waaruit blijkt dat twee willekeurige Amerikanen via vijf bekenden verbonden zijn — laat staan twee willekeurige wereldbewoners.’ De werkelijkheid, vermoedt Kleinfeld, is waarschijnlijk zelfs omgekeerd: de wereld wordt bevolkt door groepen die bijna volledig gescheiden zijn door messcherpe sociaal-economische of raciale grenzen.
Wiskundigen van de Columbia-universiteit in New York zijn inmiddels toch begonnen Milgrams experiment via Internet te herhalen (zie kader). Maar Kleinfeld zelf vraagt zich inmiddels vooral af waarom iedereen, inclusief zij zelf, het sprookje van Milgram zo maar geloofde.
Eigenlijk willen we allemaal dat de wereld klein is,’ vermoedt ze. Bovendien is de kans om op reis een bekende van een bekende tegen te komen vrij groot — zeker voor hoogopgeleiden op populaire vakantiebestemmingen. Wanneer dat gebeurt, zal de wereld desondanks klein blijven voelen — ook al ontbreekt daarvoor nu weer het wetenschappelijk bewijs.’