De jacht op de erfelijke code van de mens is in een stroomversnelling geraakt, in een uiterste poging om patentenjagers wind uit de zeilen te nemen.
EEN PROMINENT maar ingehouden feestje was het, vorige week, bij de National Academy of Sciences in Washington DC. In de zaal: honderd onderzoekers, gehuld in t-shirts met een vrolijk DNA-motief, en live verbonden met tientallen collega’s in Boston, San Francisco, Houston, St. Louis en Cambridge, Engeland. Achter het spreekgestoelte: een adviseur en liefst twee ministers van de president van de Verenigde Staten. Te vieren gebeurtenis: de miljardste genetische letter van het menselijk DNA was toegevoegd aan de internationale, voor iedereen toegankelijke databank. Maar op de achtergrond: een bedrijf dat zegt al bijna drie keer zo ver te zijn.
Het internationale ‘menselijk-genoomproject’ ging in 1990 van start, en gaf zichzelf toen vijftien jaar de tijd om met het resultaat te komen: ruim drie miljard genetische lettertekens, tezamen het menselijk genoom, van A tot Z in computerbestanden opgeslagen. De deadline lijkt ruim te worden gehaald: sinds afgelopen voorjaar voegen de geautomatiseerde DNA-afleesmachines dagelijks tien miljoen nieuwe genetische letters aan de openbare databank toe.
Inmiddels staat de teller alweer op 1,2 miljard letters, en vandaag melden onderzoekers van het Britse Sanger Centre in Nature (dl. 402, p. 489) dat zij één van de 24 verschillende menselijke chromosomen, althans voor zover technisch mogelijk, van voor tot achter hebben ontcijferd: chromosoom 22, een van de kleinste. Komend voorjaar, is de voorspelling, is een onnauwkeurige kladversie van het volledige genoom voltooid.
Het razende tempo is te danken aan de opkomst van een geduchte concurrent: genoom-onderzoeker Craig Venter, ooit zelf in overheidsdienst, leidt sinds vorig jaar een bedrijf dat beweert de zelfde klus in 2001 te kunnen klaren — twee jaar voor de oorspronkelijke deadline van de uit publieke middelen betaalde instituten.
Er is één belangrijk verschil: Venter houdt zijn letters vooralsnog geheim, in de hoop patent te kunnen krijgen op toepassingen gebaseerd op een paar honderd nieuw ontdekte genen. Onder andere die patenten moeten zijn aandeelhouders, die honderden miljoenen dollars in het avontuur hebben gestoken, straks van een glimmend rendement voorzien.
Om te voorkomen dat het grootste deel van de menselijke genen gepatenteerd wordt en in geheime databanken opgeslagen, trokken de twee grootste publieke subsidiegevers, de Amerikaanse overheid en de Britse Wellcome Trust, dit voorjaar extra geld uit voor een versnelde eindsprint: in plaats van alle letters direct met grote nauwkeurigheid te bepalen, krijgt de voltooiing van een ruwe versie de hoogste prioriteit. Op die manier, hopen de onderzoekers, wordt veel patentvragers de weg afgesneden, en krijgen collega’s zo snel mogelijk onbeperkt toegang tot naar schatting tachtigduizend genen — zij het met nog wel wat foutjes hier en daar.
Inmiddels heeft het project alle kenmerken gekregen van een wedstrijd, waarin publieke onderzoekers op het eerste gezicht ver achter liggen: een dag voordat zij de miljardste letter vierden, meldde Craig Venter droogjes dat hij er 2,7 miljard binnen had. Eén ding zei hij er echter niet bij — dat het hem de komende maanden nog veel moeite zal kosten al die 2,7 miljard letters in de goede volgorde te zetten, zoals de concurrentie nu op chromosoom 22 is gelukt. En dat hij bij het oplossen van die puzzel volop gebruik zal maken van gegevens uit de openbare databank.
Onmiddellijke en onbeperkte openbaarheid blijft desondanks een hoeksteen van het internationale genoomproject, zei vorige week een van de grootste geldschieters, de Amerikaanse minister van energie Bill Richardson: “De wetenschappelijke gemeenschap moet zonder vertraging met de gegevens aan het werk kunnen.” Die openbaarheid loont, stellen de Britse onderzoekers vandaag in Nature: doordat veel letters van chromosoom 22 op Internet al geruimte tijd te zien zijn, is onderzoek naar erfelijke ziekten rond dit chromosoom al in volle gang. Ondanks de rivaliteit onderhandelt onderzoeker Craig Venter op de achtergrond over de vraag wanneer en hoe hij zijn 2,7 miljard geheime letters openbaar zal maken. Maar zákenman Craig Venter zal er ongetwijfeld een goede prijs voor bedingen.